Autorka rozpatruje w artykule współczesne postrzeganie zjawiska nadmiernej masy ciała z kilku perspektyw: medycznej, kulturowej, społecznej i psychologicznej.
Nadmierna masa ciała staje się zjawiskiem powszechnym w krajach wysokorozwiniętych. Jest to spowodowane m.in. dużą dostępnością pożywienia i udogodnień dnia codziennego, które znacznie ograniczają aktywność fizyczną (np. samochody, windy, elektryczny sprzęt gospodarstwa domowego). Rozmowy na temat wagi oraz różnego rodzaju diet i środków wspomagających odchudzanie są stałym tematem spotkań towarzyskich, zwłaszcza między kobietami. Najczęściej wielkość własnej masy ciała oceniana jest na podstawie posiadanej wiedzy, doświadczeń i wyobrażeń dotyczących tego, jakie wartości są prawidłowe. W ten sposób wyrabiamy sobie opinię czy nasz wygląd, jak i wygląd innej osoby mieści się w normie, czy może wymaga podjęcia stosownych środków zaradczych. Podstawowym kryterium staje się zwykle wskazanie wagi łazienkowej, jednak kryteriów rozpoznawania nadwagi czy otyłości jest znacznie więcej. Są one zależne od przyjętego punktu widzenia czyli perspektywy, w której opisywane jest dane zjawisko.
Perspektywa medyczna
Perspektywa medyczna rozpatruje wielkość masy ciała w kategoriach obiektywnych. Wskazuje jakie wartości masy ciała mieszczą się w normie a jakie poza nią, opierając się na wiedzy medycznej dotyczącej rozwoju człowieka, pożądanej proporcji poszczególnych wymiarów ciała oraz określonych parametrach, które sprzyjają najmniejszej zachorowalności i umieralności. Powszechnie stosowane w diagnozowaniu otyłości są:
- wskaźnik masy ciała (tzw. Body Mass Index, czyli BMI) - obliczany wg wzoru Queteleta: BMI = masa ciała (kg) : wzrost (m2); klasyfikacja poszczególnych wartości BMI, została opracowana przez Światową Organizację Zdrowia i przedstawia się następująco:
NORMA = 18,5-24,9 BMI
NADWAGA = 25,0-29,9 BMI
OTYŁOŚĆ I stopnia = 30-34,9 BMI
OTYŁOŚĆ II stopnia = 35,0-39,9 BMI
OTYŁOŚĆ III stopnia = 40 i więcej BMI
- porównanie właściwej masy ciała do masy należnej - masa ciała należna obliczana jest według wzoru: /wzrost (cm) – 100/ – 10 % (dla kobiet) lub 5 % (dla mężczyzn); wynik wskazuje, ile kilogramów powinno się ważyć; aby ocenić czy własna masa ciała jest prawidłowa porównuje się aktualną wagę (masa właściwa) z wagą wyliczoną (masa należna), w następujący sposób:
NORMA = masa właściwa taka sama jak masa należna
NADWAGA = masa właściwa stanowi od 110% do 120% masy należnej
OTYŁOŚĆ = masa właściwa stanowi powyżej 120% masy należnej
- zawartość tkanki tłuszczowej w ogólnej masie ciała - pomiar może zostać dokonany za pomocą specjalistycznego przyrządu (np. Body State); wynik pomiaru wskazuje ile procent tkanki tłuszczowej znajduje się w ciele; interpretuje się go osobno dla kobiet i dla mężczyzn, tak jak przedstawiono poniżej:
NORMA = 20-25% (kobiety) lub 10-15% (mężczyźni)
NADWAGA = 25-30% (kobiety) lub 15-25% (mężczyźni)
OTYŁOŚĆ I stopnia = powyżej 30% (kobiety) lub powyżej 25% (mężczyźni)
- obwód talii – pomiar może być dokonany za pomocą centymetra krawieckiego; wyniki interpretuje się osobno dla kobiet i dla mężczyzn oraz zależnie od właściwej grupy etnicznej; w Europie wartości te opisuje się następująco:
NORMA = poniżej 72 cm (kobiety) lub poniżej 89 cm (mężczyźni)
NADWAGA = 72-80 cm (kobiety) lub 89-94 cm (mężczyźni)
OTYŁOŚĆ = powyżej 80 cm (kobiety) lub powyżej 94 cm (mężczyźni)
- stosunek obwodu talii do obwodu bioder (tzw. Weist to Hip Ratio, czyli WHR) - obliczany wg wzoru: obwód pasa (cm) : obwód bioder (cm); wynik jest pomocny w określeniu typu otyłości; wartości WHR powyżej 0,85 u kobiet i powyżej 1,0 u mężczyzn, świadczą o otyłości brzusznej, która jest szczególnie niebezpieczna dla zdrowia.
Diagnoza medyczna uwzględnia również inne czynniki charakteryzujące nadmierną masę ciała, takie jak np. przyczyna, czas wystąpienia czy typ otyłości. W ten sposób wyróżnia się otyłość:
- pierwotną (jest chorobą podstawową, nie wynikającą z innych chorób; stanowi 95% przypadków) lub wtórną (jest spowodowana przez inne choroby lub zaburzenia, np. niedoczynność tarczycy)
- wczesną (rozpoczyna się w dzieciństwie lub okresie dojrzewania) lub późną (rozpoczyna się w życiu dorosłym)
- gynoidalną (inaczej biodrowo-udową) lub androidalną (inaczej brzuszną).
Z perspektywy medycznej otyłość jest przewlekłą chorobą całego organizmu. Dochodzi w niej do wtórnego uszkodzenia struktury i funkcji poszczególnych narządów i układów, spowodowanego zwiększeniem liczby i/lub wielkości komórek tłuszczowych. Jako choroba przewlekła otyłość powinna być jak najwcześniej wykrywana oraz koniecznie leczona.
Nadmierna masa ciała staje się zjawiskiem powszechnym w krajach wysokorozwiniętych. Jest to spowodowane m.in. dużą dostępnością pożywienia i udogodnień dnia codziennego, które znacznie ograniczają aktywność fizyczną (np. samochody, windy, elektryczny sprzęt gospodarstwa domowego). Rozmowy na temat wagi oraz różnego rodzaju diet i środków wspomagających odchudzanie są stałym tematem spotkań towarzyskich, zwłaszcza między kobietami. Najczęściej wielkość własnej masy ciała oceniana jest na podstawie posiadanej wiedzy, doświadczeń i wyobrażeń dotyczących tego, jakie wartości są prawidłowe. W ten sposób wyrabiamy sobie opinię czy nasz wygląd, jak i wygląd innej osoby mieści się w normie, czy może wymaga podjęcia stosownych środków zaradczych. Podstawowym kryterium staje się zwykle wskazanie wagi łazienkowej, jednak kryteriów rozpoznawania nadwagi czy otyłości jest znacznie więcej. Są one zależne od przyjętego punktu widzenia czyli perspektywy, w której opisywane jest dane zjawisko.
Perspektywa medyczna
Perspektywa medyczna rozpatruje wielkość masy ciała w kategoriach obiektywnych. Wskazuje jakie wartości masy ciała mieszczą się w normie a jakie poza nią, opierając się na wiedzy medycznej dotyczącej rozwoju człowieka, pożądanej proporcji poszczególnych wymiarów ciała oraz określonych parametrach, które sprzyjają najmniejszej zachorowalności i umieralności. Powszechnie stosowane w diagnozowaniu otyłości są:
- wskaźnik masy ciała (tzw. Body Mass Index, czyli BMI) - obliczany wg wzoru Queteleta: BMI = masa ciała (kg) : wzrost (m2); klasyfikacja poszczególnych wartości BMI, została opracowana przez Światową Organizację Zdrowia i przedstawia się następująco:
NORMA = 18,5-24,9 BMI
NADWAGA = 25,0-29,9 BMI
OTYŁOŚĆ I stopnia = 30-34,9 BMI
OTYŁOŚĆ II stopnia = 35,0-39,9 BMI
OTYŁOŚĆ III stopnia = 40 i więcej BMI
- porównanie właściwej masy ciała do masy należnej - masa ciała należna obliczana jest według wzoru: /wzrost (cm) – 100/ – 10 % (dla kobiet) lub 5 % (dla mężczyzn); wynik wskazuje, ile kilogramów powinno się ważyć; aby ocenić czy własna masa ciała jest prawidłowa porównuje się aktualną wagę (masa właściwa) z wagą wyliczoną (masa należna), w następujący sposób:
NORMA = masa właściwa taka sama jak masa należna
NADWAGA = masa właściwa stanowi od 110% do 120% masy należnej
OTYŁOŚĆ = masa właściwa stanowi powyżej 120% masy należnej
- zawartość tkanki tłuszczowej w ogólnej masie ciała - pomiar może zostać dokonany za pomocą specjalistycznego przyrządu (np. Body State); wynik pomiaru wskazuje ile procent tkanki tłuszczowej znajduje się w ciele; interpretuje się go osobno dla kobiet i dla mężczyzn, tak jak przedstawiono poniżej:
NORMA = 20-25% (kobiety) lub 10-15% (mężczyźni)
NADWAGA = 25-30% (kobiety) lub 15-25% (mężczyźni)
OTYŁOŚĆ I stopnia = powyżej 30% (kobiety) lub powyżej 25% (mężczyźni)
- obwód talii – pomiar może być dokonany za pomocą centymetra krawieckiego; wyniki interpretuje się osobno dla kobiet i dla mężczyzn oraz zależnie od właściwej grupy etnicznej; w Europie wartości te opisuje się następująco:
NORMA = poniżej 72 cm (kobiety) lub poniżej 89 cm (mężczyźni)
NADWAGA = 72-80 cm (kobiety) lub 89-94 cm (mężczyźni)
OTYŁOŚĆ = powyżej 80 cm (kobiety) lub powyżej 94 cm (mężczyźni)
- stosunek obwodu talii do obwodu bioder (tzw. Weist to Hip Ratio, czyli WHR) - obliczany wg wzoru: obwód pasa (cm) : obwód bioder (cm); wynik jest pomocny w określeniu typu otyłości; wartości WHR powyżej 0,85 u kobiet i powyżej 1,0 u mężczyzn, świadczą o otyłości brzusznej, która jest szczególnie niebezpieczna dla zdrowia.
Diagnoza medyczna uwzględnia również inne czynniki charakteryzujące nadmierną masę ciała, takie jak np. przyczyna, czas wystąpienia czy typ otyłości. W ten sposób wyróżnia się otyłość:
- pierwotną (jest chorobą podstawową, nie wynikającą z innych chorób; stanowi 95% przypadków) lub wtórną (jest spowodowana przez inne choroby lub zaburzenia, np. niedoczynność tarczycy)
- wczesną (rozpoczyna się w dzieciństwie lub okresie dojrzewania) lub późną (rozpoczyna się w życiu dorosłym)
- gynoidalną (inaczej biodrowo-udową) lub androidalną (inaczej brzuszną).
Z perspektywy medycznej otyłość jest przewlekłą chorobą całego organizmu. Dochodzi w niej do wtórnego uszkodzenia struktury i funkcji poszczególnych narządów i układów, spowodowanego zwiększeniem liczby i/lub wielkości komórek tłuszczowych. Jako choroba przewlekła otyłość powinna być jak najwcześniej wykrywana oraz koniecznie leczona.
Perspektywa kulturowa
Perspektywa kulturowa rozpatruje otyłość w odniesieniu do wartości i norm obecnych w danej kulturze. Ponieważ wartości kulturowe zmieniają się w czasie, również opinia na temat pożądanej masy ciała jest zmienna. W sposób szczególny dotyczy to kobiet. Przykładowo w XVIII wieku idealna kobieta była wytrzymała, duża, muskularna, silna i płodna, ale już kilkadziesiąt lat później zdecydowanie bardziej preferowano kobietę słabą, kruchą, bladą, której powinnością stało się rodzenie dzieci i posłuszeństwo wobec męża. W połowie XIX wieku wraz z narodzinami ruchu feministycznego kobiety odzyskały siłę fizyczną i psychiczną - symbolem piękna stała się Wenus z Milo o wydatnych kształtach. Zaczęto doceniać zdrowie, harmonię, dobre samopoczucie, witalność. Począwszy od lat dwudziestych XX w. zaczęto podkreślać związek kobiety z naturą, modne stało się akcentowanie seksualności, którą uwydatniał ubiór (bez gorsetu) i odpowiedni makijaż. Okres II wojny światowej sprawił, że kobiety znów musiały być silne, aby pracować fizycznie i przejąć większość obowiązków mężczyzn, a lata pięćdziesiąte wymusiły niejako – z powodu konieczności szybkiego przyrostu naturalnego – idealizowanie kobiety dobrze zbudowanej, zdolnej do rodzenia i karmienia dzieci. Równolegle funkcjonował jednak wzorzec kobiety lubieżnej, którego przykładem jest Marylin Monroe. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, głównie za sprawą modelek, modna stała się znowu kobieta szczupła. Wiązało się to poniekąd z ponownym podjęciem przez kobiety walki o swoje prawa i upodobnieniem się w wyglądzie do mężczyzn. Lata 80 charakteryzowały się występowaniem trzech, sprzecznych ze sobą ideałów kobiecości: kobiety zdrowej, silnej, uprawiającej sporty (promowany przez media), kobiety lubieżnej i pełnej seksualności (promowany przez pornografię) oraz kobiety szczupłej, o chłopięcej sylwetce (promowany przez modę).
Aktualny ideał kobiecego piękna to młode, szczupłe ciało. Wyidealizowany, lansowany przez media obraz urody znajduje również odzwierciedlenie np. w zaniżaniu numeracji ubrań lub braku dostępności na rynku atrakcyjnej odzieży dla osób nieco tęższych. Sprawia, że nawet najmniejszy przyrost masy ciała jest oceniany negatywnie, a kobiety które odbiegają wyglądem od prezenterek telewizyjnych i postaci z okładek gazet uważają się za nieatrakcyjne i otyłe nawet wówczas, gdy masa ich ciała mieści się w normie.
Perspektywa społeczna
Perspektywa społeczna rozpatruje otyłość w odniesieniu do społeczności, w której żyje dana jednostka. Normą staje się to, co najbardziej powszechne. Jeśli więc większość osób w danej grupie charakteryzuje się nadmierną masą ciała, osoba otyła nie będzie się na ich tle wyróżniać. Prawdopodobnie nie będzie również doświadczać z powodu swojego wyglądu negatywnych uwag. Kiedy jednak ta sama osoba znajdzie się w towarzystwie osób szczupłych, jej sytuacja zmienia się diametralnie. Będzie odbiegała od innych wyglądem i prawdopodobnie zostanie to zauważone oraz skomentowane.
W społeczeństwie funkcjonuje wiele przekazów łączących wygląd fizyczny z usposobieniem. Niektóre z nich przyjmują formę stereotypów, a nawet uprzedzeń. I tak osobom atrakcyjnym przypisuje się szereg pozytywnych cech, które niekoniecznie posiadają – większą inteligencję, uczciwość, pracowitość, solidność. Łatwiej i szybciej wybacza im się błędy, chętniej pomaga w trudnych sytuacjach, bardziej zabiega się o ich względy. Natomiast osoby otyłe uważane są za leniwe, niezdolne do samokontroli, niezdyscyplinowane, niedbające o siebie, mało ambitne. Bezpośrednio, albo w sposób pośredni otrzymują komunikat, że nie są akceptowane. Również funkcjonujący w społeczeństwie przemysł np. kosmetyczny czy spożywczy może uwidaczniać i podkreślać każdą oznakę nadmiernej masy ciała (np. zaokrąglone kształty, podwyższony poziom cholesterolu, uczucie pełności), jest on bowiem bezpośrednio zainteresowany sprzedażą produktów, które faktycznie lub rzekomo pomagają redukować nadwagę. Powoduje to, że osoba uważana przez innych za otyłą sama zaczyna przypisywać sobie negatywne cechy, co wpływa negatywnie nie tylko na jej poczucie własnej atrakcyjności, ale również na poczucie wartości.
Najmniejszą społeczną grupą odniesienia jest rodzina. Tu powstają najsilniejsze przekazy dotyczące tego co jest prawidłowe w kwestii jedzenia i wyglądu, a co nie. Gdy otyłość staje się cechą charakterystyczną danej rodziny, członkowie tej rodziny mogą się z otyłością identyfikować i uważać ją za stan normalny, a nawet pożądany. Może to znacznie utrudniać motywację do odchudzania.
Perspektywa psychologiczna
Perspektywa psychologiczna rozpatruje otyłość subiektywnie, z punktu widzenia jednostki. Bazuje nie na obiektywnych wskaźnikach masy ciała, ale na poczuciu bycia otyłym. Czasami poczucie to znajduje potwierdzenie w zwiększeniu masy ciała ponad normę, innym razem nie ma żadnego uzasadnienia. Skrajnym przykładem przekonania o własnej otyłości przy faktycznym wychudzeniu jest choroba zwana anoreksją.
Czucie się otyłym związane jest z przekonaniem na temat posiadania nadmiernej masy ciała i/ lub na wyobrażeniu własnego ciała jako masywnego i nieatrakcyjnego. Towarzyszy temu zwykle szereg trudności psychologicznych, takich jak: brak akceptacji własnego wyglądu, zaburzone postrzeganie własnego ciała, obniżony nastrój, poczucie krzywdy i rozżalenia, poczucie bezsilności i baku wpływu na sytuację, obsesyjne myślenie o jedzeniu i kaloriach, zaburzenia w codziennej aktywności oraz w relacjach z innymi ludźmi, brak kontroli nad ilością i jakością spożywanych produktów.
Ponieważ nie ma ścisłego związku pomiędzy subiektywnym przekonaniem o własnej otyłości a faktyczną masą ciała, również obiektywne zmiany masy ciała (np. utrata kilku czy kilkunastu kilogramów) mogą pozostać bez wpływu na poziom psychicznego i emocjonalnego samopoczucia. Dzieje się tak wówczas gdy waga spada, a osoba odchudzająca się nie widzi rezultatów, są one dla niej niewystarczające lub mimo zauważenia zmian nie poprawia się jej nastrój i poczucie własnej atrakcyjności. W takim przypadku, w leczeniu otyłości niezbędne staje się uwzględnienie terapii psychologicznej. Jest to szczególnie istotne w odniesieniu do osób cierpiących na otyłość fantomową. Zjawisko to polega na utrwalonym przekonaniu osób o prawidłowej masie ciała - które kiedyś były otyłe, że masa ich ciała nadal przekracza przyjęte normy.
Bibliografia:
Kaschack E. (2001). Nowa psychologia kobiety. Podejście feministyczne. Gdańsk: GWP.
Zahorska – Markiewicz B. (2005). Nauka i praktyka w leczeniu otyłości. Kraków: ArchiPlus.
Bąk-Sosnowska M. (2009). Między ciałem a umysłem. Otyłość i odchudzanie się w ujęciu integracyjnym. Wydawnictwo Impuls, Kraków.
Zdjęcia:
Ojo images
