• Światowa Organizacja Zdrowia przewiduje, że do roku 2020 wypadki drogowe staną się najczęstszą przyczyną przedwczesnej śmierci.
• Dane Komendy Głównej Policji za rok 2007:
  • Liczba wypadków 49536
  • Ofiary śmiertelne 5583/ osoby ranne 63 224
  • Kolizje drogowe 386934

Ocenia się, że w krajach europejskich wypadki drogowe są szóstą z najczęstszych przyczyną inwalidztwa i trzynastą spośród najczęstszych przyczyną śmierci. Niektóre badania wykazują ponadto, że niemal u jednej piątej ofiar wypadków można zdiagnozować ostrą reakcję stresową, zaś jedna czwarta wykazuje problemy psychiczne w okresie roku od zdarzenia. Według danych brytyjskich i amerykańskich, ze względu na liczbę wypadków drogowych – właśnie wypadki komunikacyjne są najczęstszą przyczyną zaburzenia stresowego pourazowego. W Polsce takie badania nie były dotychczas prowadzone.
W Polsce – wraz z postępującym od wielu lat rozwojem motoryzacji – częstość wypadków drogowych osiągnęła wręcz apokaliptyczny rozmiar.
Część osób, które po przeżyciu wypadku komunikacyjnego nie odniosły poważnych obrażeń somatycznych, albo ich stan somatyczny znacząco poprawił się ma nadal trudność w powrocie do funkcjonowania porównywalnego z tym sprzed wypadku, ze względu na nasilone problemy emocjonalne. Często problemy te obejmują zespół objawów układających się w PTSD (postraumatic stress disorder) - zaburzenie stresowe pourazowe. Koszty indywidualne (znaczny stopień dyskomfortu, cierpienia i upośledzenia funkcjonowania wynikający z objawów zaburzenia) i społeczne (zaburzenia relacji interpersonalnych, obniżenie sprawności funkcjonowania zawodowego, współchorobowość, zwolnienia lekarskie) zaburzenia stresowego pourazowego uzasadniają podjęcie wszelkich prób oddziaływań leczniczych.

Diagnoza PTSD
Zaburzenie stresowe pourazowe może wystąpić u osób, które uczestniczyły w wydarzeniu o charakterze traumatycznym (katastrofa, wypadek drogowy, napad, gwałt) albo były świadkami takiego wydarzenia i zareagowały na nie przerażeniem. W diagnozie PTSD ważne jest wiec zarówno bezpośrednie uczestnictwo w wydarzeniu o charakterze traumatycznym (za takie uznaje się również otrzymanie informacji o niespodziewanej, nagłej śmierci bliskiej osoby np. w wyniku katastrofy) jak i rodzaj reakcji – czyli uczucie przerażenie, bezradności czy chwilowe chociażby przekonanie o braku szans na ocalenie, „wyjście cało” z sytuacji (kryterium A według DSM IV – charakterystyka zdarzenia i reakcji na nie). Samo kryterium A niejednokrotnie sprawia problem u ofiar wypadków komunikacyjnych, ponieważ sam  wypadek był zbyt gwałtowny żeby „zdążyć” poczuć bezradność lub przerażenie. Jeżeli wystąpiła utrata przytomności czy znaczne obrażenia somatyczne – „kryterium A” traumy powypadkowej staje się często np. przebudzenie w szpitalu, któremu towarzyszą wspomniane wyżej emocje.  

PTSD charakteryzuje się typowymi objawami – nawracającymi, niechcianymi i przykrymi wspomnieniami czy koszmarnymi snami dotyczącymi traumatycznego wydarzenia (kryterium B- objawy ponownego przeżywania), unikaniem rozmów, wspomnień o urazie, a także unikaniem sytuacji dotychczas niesprawiających problemów (takich jak jazda samochodem, przejście przez jezdnię), które w jakikolwiek sposób kojarzą się z urazem. (kryterium C - objawy unikania).Do objawów unikania zalicza się także zmiany emocjonalne – poczucie dystansu wobec otoczenia, zawężony zakres odczuwanych emocji pozytywnych a także charakterystyczne zaburzenia pamięci – fragmentaryczne niekompletne wspomnienie samego wydarzenia. Występują także objawy przewlekłej reakcji stresowej i podwyższonego poziomu wzbudzenia wegetatywnego takie jak niepokój, drażliwość (kryterium D - objawy wzmożonego wzbudzenia wegetatywnego). Objawy te, utrzymujące się przez co najmniej miesiąc, a często przez wiele miesięcy czy lat po urazie są przyczyną problemów w relacjach z bliskimi, obniżenia sprawności w pracy zawodowej i częstszego niż wskazywałby na to stan somatyczny korzystania z opieki medycznej.

W diagnozie różnicowej PSTD u osób, u których dominują objawy unikania i wzmożonego wzbudzenia ważne jest stwierdzenie, że objawy te pojawiły się, lub znacznie nasiliły po wydarzeniu traumatycznym, nie stanowią okresowego nasilenia objawów innych zburzeń lękowych czy zaburzeń nastroju.
Pacjenci zgłaszający się do psychiatrów, ale także, co ważne u ofiar wypadków komunikacyjnych ze względu na konsekwencje obrażeń somatycznych - częściej do lekarzy pierwszego kontaktu, internistów czy chirurgów zazwyczaj wybiórczo informują o występujących u nich dolegliwościach. Zwracają uwagę na problemy ze snem, czy niepokój, a pomijają, zgodnie z mechanizmem unikania wspomnień czy rozmów o urazie, inne objawy mogące naprowadzić klinicystę na rozpoznanie PTSD. Ważna jest wiec świadomość lekarza/terapeuty dotycząca zarówno rodzaju i konfiguracji samych objawów niezbędnych dla sformułowania rozpoznania PTSD, jak i mechanizmu utrudniającego pacjentowi ich relacjonowanie.

Leczenie PTSD:
Cele leczenia PTSD można rozumieć w dwóch kategoriach: bezpośrednim celem podejmowanych interwencji terapeutycznych jest zmniejszenie nasilenia objawów doznawanych przez pacjenta wiążących się z doznawanym cierpieniem i trudnościami w różanych obszarach funkcjonowania. Celem PTSD jest również zapobieżenie odległym społecznym i ekonomicznym konsekwencjom nieleczonego PTSD takim jak - występowanie innych zaburzeń psychicznych i somatycznych upośledzających funkcjonowanie na poziome indywidualnym, rodzinnym i zawodowym i będących źródłem kosztów ponoszonych przez system opieki zdrowotnej (leczenie wielu zaburzeń pochodnych PTSD, absencje w pracy, renty inwalidzkie).

Stosowane obecnie metody leczenia można podzielić na interwencje psychospołeczne (różne formy psychoterapii i psychoedukacji) oraz metody biologiczne – farmakoterapię. Dostępne na świecie dane badawcze dotyczące skuteczności metod stosowanych w leczeniu PTSD są znacznie skromniejsze niż analogiczne badania dotyczące skuteczności terapii depresji, schizofrenii czy innych zaburzeń lękowych, ale wskazują na skuteczność psychoterapii poznawczo-behawioralnej oraz leków, głównie z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny u około 70% osób poddanych leczeniu. Interpretacje dostępnych danych komplikuje fakt dość znacznej dynamiki w czasie objawów zaburzeń związanych z przewlekłym stresem - częstego samoistnego ustępowania objawów w ciągu 6 miesięcy po traumie a także częste współwystępowanie PTSD z innymi zaburzeniami psychicznymi- zaburzeniami osobowości, depresją i zaburzeniami lękowymi.

Dostępne rekomendacje dotyczące leczenia PTSD, (NICE 2004, International Society for Traumatic Stress Studies, 2000; Royal College of Psychiatrists and the British Psychological Society 2005, American Psychiatric Association 2004) uwzględniają wyniki aktualnych badań nad skutecznością terapii PTSD.  Zalecenia te można podsumować następująco:

Wszelkie dostępne opracowania dotyczące standardów leczenia PTSD wskazują na konieczność kontynuacji badań nad skutecznością i użytecznością i wydajnością (efficacy /effectivness/ cost-effectiveness) różnych rodzajów oddziaływań terapeutycznych.
W roku 2008 w Interdyscyplinarnym Centrum Genetyki Zachowania Uniwersytetu Warszawskiego we współpracy z SWPS rozpoczął się program badawczy i terapeutyczny dla uczestników wypadków komunikacyjnych. Cele badawcze obejmują między innymi określenie rozmiarów problemu PTSD w grupie osób, które brały udział w wypadku, a także określenie skuteczności metod terapii PTSD, które mogą stanowić podstawę dla wypracowania standardów terapii PTSD w Polsce.
Stosowane w ramach programu metody leczenia zaburzenia stresowego pourazowego, zarówno psychoterapia poznawczo-behawioralna, jak i farmakoterapia są metodami sprawdzonymi na świecie. Zespół terapeutyczny stanowią wysoko wykwalifikowani specjaliści: psychiatrzy i psycholodzy. Program finansowany jest ze środków Unii Europejskiej, co stanowi unikalną dla pacjentów możliwość skorzystania z wysokospecjalistycznej diagnozy i leczenia całkowicie bezpłatnie.
Wspomniana wcześniej charakterystyka zaburzenia stresowego pourazowego sprawia, że osoby, które mogłyby skorzystać z leczenia - często nie otrzymują go ze względu na nierozpoznanie PTSD albo ograniczoną dostępność adekwatnych metod terapii. W przypadku jakiegokolwiek podejrzenia występowania PTSD po wypadku komunikacyjnym, którego doznał pacjent zgłaszający się do lekarza, warto skłonić go do rozważenia skorzystania z programu. Program trwa od roku 2008 do końca 2010 – w tym czasie możliwe jest objęcie leczeniem kilkuset osób. Szczegóły www.wypadki-drogowe.pl, telefon +48 509 127 858.


Ulotka do pobrania


Na podstawie:

1. American Psychiatric Association (2004). Practice guideline for the treatment of patients with acute stress disorder and posttraumatic stress disorder. Washington, DC: Autor.
2. American Psychiatric Association (2008). Kryteria diagnostyczne według DSM-IV-TR. Wrocław: Elsevier Urban & Partner
3. National Institute for Clinical Excellence (NICE)(2005). Post-traumatic stress disorder: the management of PTSD in adults and children in primary and secondary care. London, Gaskell and the British Psychological Society (http://www.nice.org.uk)
4. Navajtis, L.M. (2007). Psychosocial treatments for posttraumatic stress disorder. W: P.E. Nathan, J.M. Gorman (red.), A guide to treatments that work (wyd. 3) (s.513-530).New York: Oxford University Press.
5. Popiel A, Pragłowska, E (2009). Leczenie zaburzeń potramatycznych. W:J. Strelau, B. Zawadzki, M. Kaczmarek (red).Konsekwencje psychiczne traumy – uwarunkowania, terapia. Warszawa: Scholar