Pracując w szpitalu pediatrycznym codziennością jest stykanie się z problemem bólów brzucha u pacjentów w różnym wieku. Jest to problem ważny, bowiem dotyczy naszych dzieci. Wiadomo, że ich dobro i stan zdrowia stanowi dla rodziców nierzadko większe znaczenie niż dobry stan zdrowia ich samych. Ból brzucha towarzyszy każdemu dziecku i w każdym wieku. Począwszy od okresu noworodkowego przez wczesne dzieciństwo, okres przedszkolny, młodszy wiek szkolny, okres dorastania w gimnazjum i szkole średniej. Wiele osób odczuwa te dolegliwości również w okresie dorosłości i dojrzałości życiowej.

Brzuch to taka część ciała, która w każdym przypadku ma olbrzymie znaczenie dla naszego funkcjonowania somatycznego jak i psychicznego. Jeżeli wszelkie procesy regulacji i funkcjonowania organizmu przebiegają bez zakłóceń, to zwykle nie pamiętamy o brzuchu. Gorzej jest, gdy przypomina o sobie, kłując, gniotąc, uciskając, wywołując mdłości i wymioty lub biegunkę, bądź zaparcia. Kiedy nasze dziecko skrzywieniem twarzy, płaczem, krzykiem, osłabieniem, nietypowym zachowaniem np. wycofaniem z kontaktów społecznych lub agresywnymi reakcjami sygnalizuje swój ból, który na dodatek powtarza się i nie chce ustąpić, wówczas rodzic staje się osobą zdeterminowaną i podejmuje zwykle czynności w kierunku zdiagnozowania choroby, na którą cierpi jego dziecko. Zgłasza się do lekarza pierwszego kontaktu i podejmuje leczenie. Jeżeli dolegliwości nie ustępują, to dziecko jest kierowane do szpitala pediatrycznego, w którym podejmowane są następne procedury.

W ramach rutynowej diagnostyki bólów brzucha w nowoczesnym szpitalu pacjent jest badany psychologicznie. Badanie ma odpowiedzieć na pytanie, czy występują i jakie są  wskaźniki psychologiczne, które mają wpływ na występowanie komponenty emocjonalnej w przebiegu dolegliwości bólowych brzucha. Inaczej mówiąc czy ból brzucha wynika z przeżywanego przez pacjenta stresu, czy też ma podłoże mieszane lub jedynie somatyczne.

W ujęciu psychologicznym ból brzucha wiąże się bezpośrednio z sytuacją życiową chorego. Dziecko jest członkiem rodziny w której się wychowuje. Często bierze udział w życiu społecznym uczestnicząc w zajęciach przedszkolnych lub szkolnych. Biega po podwórku, rozmawia z ludźmi, chodzi do babci, kościoła, itd. Im młodsze dziecko tym krąg ludzi otaczających je jest węższy. Im starsze, tym więcej ludzi wokół niego. Ból brzucha jest manifestacją problemu, który je dotyka. Refleksyjny rodzic orientuje się jak stres może zmieniać zachowanie dziecka. Domyśla się co może być jego przyczyną. Z praktyki psychologicznej wiadomo, że najczęstszą przyczyną jest przeciążenie, tłumienie, wypieranie emocji, formowanie reakcji przeciwnych w związku z daną sytuacją lub czynnikiem, który generuje stres a w następstwie ból. Np. dziecko nie chce rozstawać się z matką, pragnie zwrócić na siebie uwagę, ma zbyt dużo obowiązków, chce spełnić oczekiwania rodziców, nauczycieli, dorośli manipulują dzieckiem wciągając je w swoje konflikty, niespełnione marzenia, oczekiwania lub zbyt trudne sprawy dla młodego człowieka. Obniżona odporność psychiczna i fizyczna na stres jest czynnikiem sprzyjającym powstawaniu dolegliwości bólowych brzucha i innych narządów człowieka.

Psychologiczne leczenie bólów brzucha obejmuje następujące czynności:

1. Diagnostyka pediatryczna.
2. Diagnostyka psychologiczna – poradnictwo.

A/ Rozmowa w dzieckiem i z jego rodzicami.

B/ Badanie testami psychologicznymi – omówienie wyników

C/ Rozpoznanie problemów pacjenta

D/ Sformułowanie programu czynności terapeutycznych dla dziecka i jego rodziny

E/ Okresowe spotkania terapeutyczne – wzmacnianie pozytywnych postaw, zachowań, działań, realizacji celów.

Proces diagnozowania jest niezbędny, gdyż daje podstawę do ustalenia sposobów rozwiązywania problemu dziecka. Najczęściej są to problemy występujące w obszarze rodziny i domu, w którym dziecko się wychowuje, następnie środowisko przedszkolne, podwórkowe, szkolne, studenckie. Badany wchodzi w relacje z otoczeniem, wpływa na nie i sam jest obiektem, na który oddziałują wszelkiego rodzaju bodźce pozytywne i negatywne z punktu widzenia jego funkcjonowania psychicznego, somatycznego, społecznego.

W przypadku nie satysfakcjonujących relacji z otoczeniem, niskiej odporności na stres, słabej zdolności wpływania na otoczenie i korzystania z informacji zwrotnych system regulacji psychicznej i fizycznej zaczyna zawodzić generując dolegliwości bólowe. W omawianym przypadku są to bóle brzucha, ale równie dobrze mogą to być inne objawy, np. wypadanie włosów, duszności, pokrzywka, bóle głowy, alergie pokarmowe, niezdolność chodzenia, mówienia, zaparcia, biegunki, omdlenia, wymioty, kaszel i wiele innych. Objawy poważnych dolegliwości somatycznych jako manifestacja dolegliwości emocjonalnych, psychicznych, związanych bezpośrednio z deprywacją potrzeb, wartości, czyli z niezaspokojeniem braku możliwości funkcjonowania na optymalnym poziomie regulacji psychicznej i fizycznej.

Proces ustalania przyczyn dolegliwości bólowych ma na celu ustalenie konkretnych powodów, spraw, problemów, które powodują te bóle. W momencie ustalenia przyczyny wspólnie z pacjentem i jego rodzicami analizuje się sytuację i odnajduje możliwości  przerwania i złagodzenia bólu poprzez dokonywanie systematycznych zmian w sytuacji życiowej pacjenta. Pamiętamy, że badany funkcjonuje w systemie rodzinnym i tylko zmiana dokonana w całym systemie może wywołać oczekiwaną poprawę. Ażeby pomóc dziecku, potrzebna jest pomoc bliskich członków rodziny. Problem dziecka jest problemem całej rodziny.

Ta z kolei funkcjonuje jak łańcuch, poszczególne ogniwa są ze sobą połączone. Jeżeli jedno ogniwo pęka, to łańcuch się rozrywa i wymaga naprawy. Tak samo jest w rodzinie: aby mogła sprawnie funkcjonować, to wszystkie jej ogniwa muszą być mocne i niepodatne na rozerwanie.

Pamiętamy o tym, że każdy człowiek ma problemy z którymi musi żyć, uporać się, zaakceptować je na każdym etapie swojego życia. Odmienny rodzaj problemów ma dorosły, inny człowiek dorastający a jeszcze inny małe dziecko. Zdarza się, że trudno jest zrozumieć dorosłemu rodzicowi, że jego dziecko ma problem. Nierzadko rodzic się dziwi, ponieważ uważa, że jeśli pociecha ma ubranie, zabawki, jedzenie, kieszonkowe, to właściwie ma wszystko i powinno być szczęśliwe, uśmiechnięte, dopasowane do stylu życia rodziny.

Nierzadko dorosły jest przekonany, że dziecko powinno się do niego dostosować. Jest w tym sporo racji. Jednakże, jeżeli nasze dziecko ma bóle uwarunkowane emocjonalnie, psychicznie, to jeśli jesteśmy ludźmi nowoczesnymi, powinniśmy spojrzeć na zagadnienie szerzej, wychodząc poza własny egocentryzm. Spójrzmy krytycznym okiem na własne postępowanie, a następnie pomyślmy o tym, co dzieje się w żłobku, przedszkolu, szkole. Im młodsze dziecko tym szybciej reaguje na nieprawidłowości w otoczeniu, emocjonalny fałsz, ujawniając zachowania, które powinny nas zaniepokoić. Gwarantuję że, jeśli rodzice poprawią relacje uczuciowe pomiędzy sobą wzajemnie jak również między dzieckiem i sobą, ich pociecha natychmiast to zarejestruje i zasygnalizuje np. przestanie się moczyć w łóżku, cierpieć na bóle brzucha, wymiotywać, mieć zaparcie lub biegunkę.

Do dzisiaj nie mogę zapomnieć dziewczynki, która straciła piękne włosy zaplecione w złoty warkocz w ciągu trzech tygodni po tym, jak dowiedziała się o rozwodzie rodziców. Zachowanie dorosłych w większości przypadków ma bezpośredni wpływ na dolegliwości bólowe na tle emocjonalnym swojego dziecka. Starajmy się zatem podtrzymywać pozytywne emocjonalnie relacje ze współmałżonkiem, okazywać sobie życzliwość na co dzień, tak by nasze dziecko czuło się bezpiecznie w domu. Rozmawiajmy z dzieckiem o wszystkim, tak by wiedziało, że się nim interesujemy, że jego sprawy są nam bliskie. Nie zostawiajmy go samego w domu, bez opieki innej dorosłej osoby, zabierajmy na spacery, wycieczki, do teatru, kina, wakacje, spędzajmy święta i wolne dni od pracy.

W ciągu tygodnia pracy zwykle jest mało czasu aby dłużej porozmawiać i dziecko może czuć się odsunięte. Dlatego planujmy wspólny wolny czas i spędzajmy go efektywnie, w myśl zasady mierz ilość na jakość. Zarówno ojciec jak i matka powinni zajmować się dzieckiem, choć niekoniecznie w tym samym czasie. Dla prawidłowego rozwoju psychicznego, fizycznego, społecznego dziecka konieczny jest prawidłowy kontakt emocjonalny z każdym z rodziców. O tym powinni pamiętać szczególnie ci z rodziców, którzy są w trakcie procesu rozwodowego.

Dolegliwości bólowe brzucha na podłożu emocjonalnym mogą mieć również genezę w środowisku poza domowym. Może to być podwórko, żłobek, przedszkole i szkoła. Małe dziecko oddane do placówki opiekuńczej nawet na kilka godzin w ciągu dnia, w większości przypadków przeżywa mniejsze lub większe trudności adaptacyjne. Grupa rówieśnicza z jednej strony atrakcyjna, inne dzieci, nowe zajęcia, z drugiej, niesie ze sobą napięcia związane z nowością i zmianą stylu życia. Wiąże się to z nowymi oczekiwaniami wobec dziecka ze strony obcych osób. Brak obecności mamy powoduje utratę poczucia bezpieczeństwa i odczucie zagrożenia, brak pewności siebie, utratę gruntu pod nogami przez dziecko. Starsze idąc do nowej szkoły też przeżywa podobne emocje, chociaż lęk przed separacją od matki jest już mniejszy, a lęk przed brakiem akceptacji grupy rówieśniczej większy. Im starsze dziecko, tym geneza dolegliwości bólowych mieści się w różnorodnych obszarach aktywności życiowej człowieka.

Samo zrozumienie istnienia i znaczenia problemu wywołuje motywację do korzystnej zmiany u pacjenta i jego rodziny. W mojej praktyce psychologicznej pacjenci chętnie dokonują zmian, które poprawiają stan psychiczny dziecka i jego rodziny. Interwencje psychologiczne w tym zakresie są na ogół skuteczne. Uczą także badanych, jak radzić sobie w przyszłości z sygnałami zwiastującymi problemy i dolegliwościami bólowymi na tle emocjonalnym. Zrozumienie swoich problemów i wsłuchanie się w swój organizm pozwala nauczyć się kontrolowania swojej psychiki i regulowania  jej procesami emocjonalno-motywacyjnymi.

Nie obawiajmy się zatem rozmowy z psychologiem. Jego zadaniem jest udzielenie nam pomocy w rozpoznaniu problemów i pokierowaniu, tak abyśmy sami w przyszłości mogli skutecznie sterować swoim życiem rozpoznając je i umiejętnie rozwiązując.

Kontakt z autorem tekstu:

mgr Ewa Maroczkaniec, psycholog kliniczny, adres internetowy: bogomar@poczta.fm