Już od wielu lat antykoncepcja przestała być tematem tabu, a rozpowszechnianie informacji na temat coraz to nowszych i skuteczniejszych metod zapobiegania ciąży sprawia, iż coraz więcej kobiet decyduje się na ich stosowanie. Przez długi czas najpopularniejszym sposobem unikania niepożądanej ciąży było stosowanie metod naturalnych, polegających na unikaniu współżycia w dni płodne.

Jak wiadomo, metody te, wymagają od kobiety bardzo dokładnej obserwacji własnego organizmu i umiejętności w rozróżnianiu objawów płodnej i niepłodnej fazy cyklu, a skuteczność jest o wiele niższa aniżeli metod mechanicznych czy hormonalnych. Obecnie wybór dostępnych środków antykoncepcyjnych na Polskim rynku jest naprawdę ogromny, co umożliwia dobranie odpowiedniej metody i środka do oczekiwań oraz stanu zdrowia kobiety.

Jedną z nowoczesnych metod antykoncepcyjnych jest wewnątrzmaciczny system hormonalny IUS (Intra-Uterine System), będący połączeniem tradycyjnej wkładki wewnątrzmacicznej z systemem uwalniającym syntetyczny progesteron – lewonorgestrel (LNG).

Wkładka swoim kształtem przypomina literę T, a wykonana jest z polietylenu, będącego giętkim tworzywem sztucznym umożliwiającym elastyczne jej wyginanie, jednocześnie nie powodując odkształceń. Na jej podłużnym ramieniu znajduje się kapsuła z polidymetylosiloksanu, z której poprzez specjalną błonę ograniczającą, uwalniane jest 20 mikrogramów lewonorgestrelu na dobę, przez 5 lat. Po tym okresie skuteczność systemu znacznie spada i konieczna jest wymiana wkładki. Pionowe ramię wkładki zakończone jest nitkami wystającymi z szyjki macicy do pochwy.

Pojawienie się na rynku tego rodzaju wkładek uznane zostało za największy postęp w odwracalnej antykoncepcji od czasu wynalezienia klasycznej pigułki.

Działanie systemu jest działaniem miejscowym, a nie ogólnoustrojowym. Z umieszczonego na ramieniu wkładki zbiornika zawierającego hormon, zostaje on cyklicznie uwalniany bezpośrednio do śluzówki jamy macicy. Działa on wyłącznie w miejscu podania i powoduje, że śluzówka macicy przestaje reagować na estrogeny prowadząc do jej zmian zanikowych. Obserwuje się również jałowe zapalenie endometrium, co może niekorzystnie wpływać na plemniki. Poza tym hormon ten wywołuje zmiany w śluzie szyjkowym, zmniejszając jego przepuszczalność dla plemników oraz w płynie maciczno-jajowodowym, co wywołuje zaburzenia prawidłowej ich migracji.

Działanie hormonu  powoduje zgrubienie śluzówki szyjki macicy, zmienia morfologię błony śluzowej macicy, zapobiega jej rozrastaniu się, a także zmniejsza w niej ilość receptorów estrogenowych oraz progesteronowych. Pobudza także produkcję glikodeliny A w drugiej połowie cyklu miesiączkowego, która utrudnia połączenie plemnika z komórką jajową.

U większości kobiet stosujących wewnątrzmaciczny system hormonalny czynność jajników zostaje zachowana, w związku z czym dochodzi do jajeczkowania, jednak zmiany miejscowe wywołane przez uwalniany lewonorgestrel utrudniają zapłodnienie i uniemożliwiają ewentualną implantację.

Największą zaletą tego systemu jest jego bardzo wysoka skuteczność, która jest porównywalna z doustną antykoncepcją hormonalną (DTA) oraz sterylizacją. Wskaźnik Pearla (liczba niepożądanych ciąż/100 kobiet stosujących tę metodę) dla IUS wynosi 0,1 – 0,2. Zmniejszenie działania antykoncepcyjnego systemu, w wyniku którego doszło do ciąży, było wywołane najczęściej przemieszczeniem się wkładki w jamie macicy lub jej niezauważone wypadnięcie. Podejrzenie zmiany ułożenia wkładki powinny nasuwać niewyczuwanie nitek w pochwie lub też pojawienie się krwawień, szczególnie w pierwszym roku jej stosowania, przypominających krwawienia z okresu przed założeniem wkładki.

Nie bez znaczenia jest fakt, iż powrót płodności po usunięciu wkładki następuje niemalże natychmiast, a odwracalność metody jest całkowita. Czynność gonad oraz zmiany w narządzie rodnym wywołane wkładką, po jej usunięciu szybko powracają do stanu fizjologicznego. Można ją usunąć w dowolnym momencie i nie ma potrzeby czekania do momentu zakończenia jej działania. Nie powinno się jej jednak użytkować dłużej niż 5 lat, gdyż grozi to nie tylko obniżeniem skuteczności antykoncepcyjnej, ale przede wszystkim ryzykiem wrośnięcia wkładki w mięsień macicy.

Wewnątrzmaciczny system hormonalny wywołuje o wiele mniej działań niepożądanych niż np. wkładka z dodatkiem miedzi czy DTA. Wykazuje również korzystny wpływ na cykl miesiączkowy. Po kilku miesiącach stosowania systemu znacznie zmniejsza się obfitość, jak również długość krwawień miesiączkowych. Często obserwuje się również mniejsze odczuwanie bólu podczas menstruacji. Jest to metoda polecana kobietom chcącym stosować wkładkę, które do tej pory cierpiały na przedłużone i obfite krwawienia miesiączkowe.

System ten ma działanie nie tylko antykoncepcyjne, ale również terapeutyczno-lecznicze. Czasami poleca się go także w przypadkach obfitych krwawień nawet, gdy antykoncepcja nie jest potrzebna, a więc w celach terapeutycznych. Obfitość i długość krwawień ulega zmniejszeniu wraz z długością stosowania systemu, jednak zauważalna różnica zaczyna być widoczna dopiero po kilku miesiącach.

Po dłuższym stosowaniu systemu krwawienia miesiączkowe najczęściej stają się coraz bardziej skąpe a z czasem mogą zaniknąć. Takie zmniejszenie obfitości i nieregularność krwawień może u niektórych kobiet wywołać niepokój. Najczęściej jest to wynikiem niedoinformowania kobiety przez lekarza zakładającego wkładkę o wszystkich mogących pojawić się objawach.

Brak miesiączkowania nie uważa się za objaw niepożądany, lecz za zaletę systemu. Zmniejszenie utraty krwi miesiączkowej, powoduje wzrost stężenia hemoglobiny oraz żelaza we krwi. Efekt ten jest zupełnie odwracalny i po usunięciu wkładki krwawienie miesiączkowe powraca. System może być również stosowany w HTZ jako progesteronowa ochrona endometrium. Uwalniany bezpośrednio do macicy progesteron w połączeniu z doustnym podawaniem estrogenów zapobiega rozrostowi oraz przemianie złośliwej endometrium.

Ze względu na fakt, iż system prawdopodobnie zmniejsza, w porównaniu z tradycyjną wkładką, częstość objawowego PID (zakażenie w miednicy mniejszej) można ją polecić młodym kobietom, decydującym się na założenie wkładki wewnątrzmacicznej. Wynika to z faktu, iż w tej grupie wiekowej ryzyko PID jest zwiększone ze względu na dużą aktywność seksualną. Jest również dobrą metodą z wyboru dla kobiet chorujących na padaczkę, cukrzycę, toczeń układowy bądź przyjmujących leki indukujące enzymy. Wkładka uwalniająca lewonorgestrel zmniejsza objawy endometriozy, rzadziej tworzą się mięśniaki macicy, a poprzez działanie miejscowe zapobiega przerostom endometrium. U kobiet tych znacznie rzadziej występuje bolesne miesiączkowanie. System może być stosowany u kobiet karmiących piersią oraz palących papierosy.

Wady systemu w większości pokrywają się z wadami innych wkładek wewnątrzmacicznych. Istnieje ryzyko wypadnięcia lub przemieszczenia się wkładki, a także przebicia ścian macicy. W związku z tym, iż jest to częściowo metoda hormonalna podczas jej stosowania mogą pojawić się działania niepożądane związane z hormonami steroidowymi, jak plamienia, nieregularne krwawienia lub krwawienia międzymiesiączkowe, przez co nieuprzedzone przez lekarza kobiety często rezygnują z tej metody.

Objawy te pojawiają się najczęściej w pierwszych miesiącach stosowania wkładki, jednak wraz z upływem czasu zmniejszają się i mijają samoistnie po kilku miesiącach stosowania systemu. Najczęściej spotykanymi objawami niepożądanymi prócz omówionych powyżej krwawień są: obrzęki, zmiany nastroju, depresja, bóle głowy, trądzik a także tkliwość piersi. Może pojawić się również nieznaczny przyrost masy ciała czy torbiele czynnościowe na jajnikach. Nie wymagają one jednak leczenia, lecz jedynie monitorowania, gdyż najczęściej w ciągu czterech miesięcy zanikają one samoistnie.

Brak jest danych dotyczących teratogennego działania systemu na płód w przypadku zaistnienia ciąży. Wynika to z faktu, iż ciąże podczas stosowania systemu zdarzają się sporadycznie.

Przeciwwskazaniami bezwzględnymi do założenia wewnątrzmacicznego systemu hormonalnego są przede wszystkim: ciąża, nadwrażliwość na składniki wkładki, niezdiagnozowane krwawienia z dróg rodnych, zakażenia w obrębie narządu rodnego, znaczne zniekształcenia macicy, niedawno przebyte choroby przenoszone drogą płciową, aktualne choroby wątroby lub rak wątroby, złośliwa postać choroby trofoblastycznej, bakteryjne zapalenie wsierdzia w wywiadzie, dużego stopnia niedobór odporności, podejrzenie raka narządu rodnego lub sutka. Nie zaleca się stosowania systemu w celu antykoncepcji postkoitalnej.

Wkładka może być zakładana przez lekarza w każdym gabinecie ginekologicznym, gdyż jest to zabieg całkowicie bezbolesny, nie wymagający znieczulenia ogólnego oraz hospitalizacji. System powinno się zakładać do 7 dnia prawidłowego 28 dniowego cyklu. Najlepszy czas do usunięcia wkładki to okres menstruacji. Wówczas kanał szyjki macicy jest nieco rozwarty, co ułatwia swobodne jej usunięcie.

Opracowano na podstawie:

1. Antykoncepcja – pytania i odpowiedzi John Guillebaud Kraków 2005
2. „Wady i zalety wkładki wewnątrzmacicznej uwalniającej lewonogestrel” Michael Zinger, Michael A. Thomas