Wykorzystanie ultradźwięków w medycynie pozwoliło na wprowadzenie nowych metod diagnostycznych. Okazało się ono przełomem w dziedzinie obrazowej diagnostyki nieinwazyjnej. Po raz pierwszy wykorzystano je w roku 1958, kiedy to ginekolog J. Donald oraz fizyk T. Brown stworzyli pierwszy aparat wysyłający fale ultradźwiękowe. Umożliwiał on obrazowanie dwuwymiarowe ciąży oraz dużych guzów jajników i macicy. Pierwszy ultrasonograf umożliwiający uzyskanie ruchomych obrazów dwuwymiarowych zbudowali w 1965 roku dwaj Niemcy Krause i Soldner. Postęp medycyny oraz coraz lepsze osiągnięcia w wielu dziedzinach nauki zaowocowały wprowadzeniem przez Kratochwila badania przezpochwowego w roku 1969 za pomocą sondy dopochwowej umożliwiającej endoskopowe badanie ultrasonograficzne. Od tego czasu technikę tę znacznie udoskonalono i od połowy lat osiemdziesiątych zaczęto ją stosować powszechnie.

 Obecnie USG jest specjalistycznym badaniem diagnostycznym służącym do oceny budowy i funkcji różnych narządów ciała ludzkiego. Jest najpopularniejszym badaniem obrazowym spośród wszystkich badań diagnostycznych. Znajduje swoje zastosowanie nie tylko w ginekologicznej i położniczej opiece podstawowej, ale również w badaniach wysokospecjalistycznych.

W badaniu tym wykorzystuje się fale dźwiękowe niesłyszalne dla ucha człowieka tzw. ultradźwięki o częstotliwości od 2,5 – 20 MHz. Wysyłane są one poprzez głowicę aparatu do badanych narządów. Fale zostają różnie pochłaniane lub odbijane od tkanek. Głowica odbiera odbite fale, które po analizie komputerowej przetwarzane są w obraz pojawiający się na monitorze aparatu. Ukazuje on kształt i wielkość narządów oraz umożliwia wykrycie obszarów wypełnionych płynem. Pozwala na odróżnienie struktur litych od płynnych. Na głowicę aparatu nakładany jest specjalny żel, który zapobiega rozproszeniu fal oraz ma na celu uzyskanie lepszego kontaktu głowicy z powierzchnią, przez którą wykonuje się badanie.

Dzięki niemu ultradźwięki łatwiej przenikają do wnętrza brzucha. Ultradźwięki nie przechodzą przez środowisko wypełnione gazami. Zbyt wzdęte jelita podczas badania mogą uniemożliwiać dotarcie fal do badanego narządu.

Najpopularniejszą metodą badania USG jest badanie przezbrzuszne za pomocą sondy przykładanej do powłok brzusznych. W ginekologii oraz położnictwie znacznie częściej wykorzystuje się jednak metodę przezpochwową.

Badanie przezpochwowe wykonuje się za pomocą głowic wysyłających fale o częstotliwości z zakresu 7-10,5 MHz. Bliskość sondy dopochwowej w stosunku do narządów miednicy małej pozwala na dokładniejszą ocenę jajników oraz macicy. Umożliwia to uzyskanie znacznie lepszej rozdzielczości w porównaniu z badaniem przezbrzusznym. Metodę tę często wykorzystuje się do monitorowania cyklu miesiączkowego, co ma niezmiernie istotne znaczenie w diagnozowaniu oraz leczeniu niepłodności. Pozwala na uwidocznienie zmian zachodzących w śluzówce macicy i wzrostu pęcherzyka jajnikowego w poszczególnych fazach cyklu. Rozwój wielu metod USG wpłynął również na rozwój i rozpowszechnienie technik wspomaganego rozrodu. Ultrasonografia przezpochwowa wykorzystywana jest także w diagnostyce nietrzymania moczu

Dalszy postęp w rozwoju USG doprowadził do wprowadzenia do diagnostyki ginekologiczno-położniczej metody dopplerowskiej pozwalającej na ocenę szybkości przepływu krwi w tętnicach i żyłach. Przezpochwową ultrasonografię z kolorowym Dopplerem wprowadzili Kurjak i Zalud w 1989 roku. Pozwala ona obrazować struktury ruchome, gdyż fale ultradźwiękowe odbijane są od poruszających się krwinek, co daje możliwość jednoczesnego uwidocznienia budowy i unaczynienia wybranego obszaru w kolorze. Kolorowy Doppler szeroko stosowany jest w ginekologii onkologicznej, gdyż pomaga w ocenie niektórych szybko rosnących guzów, w tym nowotworów złośliwych. Ocena poszczególnych parametrów przepływu pozwala wykryć rozrosty endometrium jak również raka endometrium. Przezpochwowa ultrasonografia metodą dopplerowska jest wykorzystywana przy ocenie czynności jajników oraz wykrywania zmian patologicznych w szczególności zmian nowotworowych oraz ocenę stopnia jego złośliwości na podstawie oceny unaczynienia guza. Naczynia nowotworów złośliwych są znacznie bardziej poszerzone i tworzą charakterystyczną sieć.

W położnictwie Dopplera wykorzystuje się w różnych powikłaniach ciąży. Dokonuje się oceny przepływu krwi przez tętnice macicy, łożyska, pępowiny i płodu w celu wychwycenia zagrożeń płodu. Kolorowy Doppler ważną rolę ogrywa w ocenie przepływu krwi w małych, niewykrywalnych zwykłym USG naczyniach płodu. Na podstawie analizy poszczególnych wskaźników możliwe jest wychwycenie zaburzeń wymiany płodowo-matczynej, co może być przyczyną niedotlenienia płodu.

Jedną z nowocześniejszych technik USG jest ultrasonografia trójwymiarowa (3D). Metoda ta istnieje już od wielu lat jednakże z upływem czasu oraz dzięki szerszemu jej stosowaniu ulega ona ciągłemu udoskonalaniu. Daje ona możliwości oglądania danego obrazu w trzech płaszczyznach, co pozwala na analizę różnych przekrojów struktur anatomicznych. Pozwala na wykrycie niewielkich nacieków nowotworowych oraz różnicowanie mięśniaków podśluzówkowych czy polipów endometrialnych. Cechuje się o wiele większą przejrzystością aniżeli tradycyjne USG. Pomaga w wykrywaniu wielu trudnych do zdiagnozowania, nawet poprzez tradycyjne USG, wad rozwojowych płodu jak np. rozszczep podniebienia, dysplazja układu kostnego, poprzez umożliwienie wglądu w dowolne miejsce wewnątrz płodu.

Dane uzyskane w trakcie badania zapisywane są na przenośnych dyskietkach, jak również archiwizowane w postaci cyfrowej. Pozwala to na dokładną analizę wyników badania w późniejszym czasie, porównywanie wyników, ale także w związku z rozwojem telemedycyny przesyłanie obrazów czy też danych do ekspertów na całym świecie. Badanie to dzięki wyśmienitym efektom wizualnym stanowi nie lada atrakcję dla rodziców, gdyż umożliwia obserwację w czasie rzeczywistym swojego nienarodzonego dziecka.

W położnictwie i ginekologii badanie USG stało się badaniem, które wykonywane jest obecnie rutynowo. Może ono stanowić podstawę w planowaniu zabiegu operacyjnego lub wyboru czasu i sposobu zakończenia ciąży.

Badanie ultrasonograficzne umożliwia m.in.:

w ginekologii:

• określenie wielkości, położenia i kształtu macicy
• rozpoznanie i ustalenie charakteru wad macicy
• wykrycie nieprawidłowości trzonu macicy – wielkość, kształt i lokalizacja mięśniaków i innych guzów.
• ocenę grubości i echogenności błony śluzowej macicy
• ocenę prawidłowości jajników oraz wykrycie guzów jajników (nowotwory, torbiele, cysty)
• monitorowanie cyklu miesiączkowego i wzrostu pęcherzyków jajnikowych jak również określenie momentu owulacji
• nadzór w trakcie zabiegów np. pobrania komórek jajowych, zapłodnień in vitro
• określanie położenia wkładki wewnątrzmacicznej,

 w położnictwie:

• rozpoznanie wczesnej ciąży
• rozpoznanie ciąży pozamacicznej, zaśniadu groniastego
• monitorowanie rozwoju płodu
• ocenę czynności serca płodu
• określenie wieku ciążowego, terminu porodu, wagi oraz płci płodu
• określenie położenia płodu w macicy
• rozpoznanie i ocenę ciąży wielopłodowej
• ocenę łożyska, jego lokalizacji oraz stopnia wydolności
• ocenę ilości płynu owodniowego
• wykrycie wielu wad rozwojowych płodu – wady genetyczne np. Zespół Downa - ocena przezierności karkowej (NT) i kości nosowej (NB), wady strukturalne,
• nadzór w trakcie zabiegów tj. amniopunkcja, amnioredukcja, kordocenteza i inn.

Ze względu na fakt, iż w okresie okołomenopauzalnym zwiększa się ryzyko zapadalności kobiet na nowotwory narządu rodnego badanie USG powinno być u nich wykonywane podczas każdej wizyty kontrolnej. Wiele z kobiet w tym okresie przyjmuje hormonalną terapię zastępczą (HTZ). Przed wprowadzeniem HTZ powinno się wykonać USG w celu wstępnej oceny mięśnia macicy oraz przydatków jak również grubości błony śluzowej macicy. Podczas HTZ USG powinno być powtarzane raz na rok w celu monitorowania zmian patologicznych mogących pojawić się w trakcie HTZ. U kobiet ciężarnych z ciążą niepowikłaną stało się badaniem rutynowym wykonywanym co najmniej 3 razy w czasie ciąży. Do 12 tygodnia powinno być wykonane sondą przezpochwową natomiast później preferuje się badanie przezbrzuszne.

Coraz więcej przychodni oraz gabinetów lekarskich dysponuje odpowiednim sprzętem do wykonania tego badania. Najnowocześniejszy sprzęt ultrasonograficzny umożliwia precyzyjną analizę uzyskanego obrazu, a przez to i trafność diagnozy. Badanie to powinno być wykonywane przez lekarza specjalistę, który trafnie potrafi zinterpretować uzyskany obraz jak również w pełni wykorzystać możliwości, jakie daje aparat. Jest to badanie ogólnodostępne oraz może być wykonywane u tej samej osoby wielokrotnie w zależności od potrzeb. Badanie jest nieinwazyjne, bezpieczne i nie ma żadnych przeciwwskazań do jego przeprowadzenia bowiem jak dotąd nie stwierdzono negatywnego wpływu badania USG na ustrój człowieka jak również na rozwój płodu. Ze względu na niewielką dawkę ultradźwięków stosowanych w najnowocześniejszych aparatach ultrasonograficznych metodę tą można uznać za w pełni bezpieczną. Zastrzeżenia mogą dotyczyć jedynie USG przezpochwowego, ze względu na wyższą częstotliwość stosowanej wiązki ultradźwiękowej, co przy długim czasie wykonywania badania może podnieść temperaturę w tkankach.

Ciągły postęp dokonujący się w konstrukcji oraz oprogramowaniu aparatów USG sprawia, iż wartość kliniczna tego badania wciąż wzrasta. Coraz lepsze techniki stosowane w ultrasonografii położniczej pozwalają na lepszą identyfikację narządów płodu, oraz struktur wewnątrzmacicznych. Pomimo coraz większego znaczenia diagnostycznego ultrasonografii nie może ona jednak zastąpić typowej klasycznej diagnostyki w położnictwie i ginekologii. Jest ona jednak niezastąpionym narzędziem uzupełniającym.