Jedną z podstawowych profilaktycznych metod uzyskiwania odporności na wiele chorób wirusowych i bakteryjnych są szczepienia ochronne. Znaczny postęp w zakresie immunologii sprzyjający powstawaniu nowych szczepionek sprawia, iż możliwe jest skuteczne zabezpieczenie przed wieloma, śmiertelnymi kiedyś, chorobami wywołanymi przez drobnoustroje. Niestety, pomimo wielu prób i eksperymentów na wiele z nich nie udało się do tej pory uzyskać skutecznej szczepionki (np. HIV).

Przebycie choroby zakaźnej lub podanie określonej dawki szczepionki powoduje swoistą odpowiedź immunologiczną organizmu, czyli wytworzenie przeciwciał. Pewna grupa szczepionek indukuje odporność na całe życie, a niektóre tylko na jakiś okres i po pewnym czasie wymagają doszczepiania, czyli powtórzenia szczepienia tzw. dawką przypominającą. Ma to na celu zwiększenie ilości przeciwciał odpornościowych w organizmie chroniących go przed zakażeniem.

Utrzymywanie się odporności poszczepiennej uzależnione jest od rodzaju szczepionki, ilości szczepień jak również od stanu ogólnego szczepionego. W szczególnych sytuacjach, w przypadku osób z grupy zwiększonego ryzyka ciężkich powikłań wynikających z zakażenia stosuje się surowice odpornościowe lub immunoglobuliny dające krótkotrwałą (kilkutygodniową) odporność.

Wśród szczepionek wyróżnia się:

• Szczepionki żywe tzw. odzjadliwe – zawierające drobnoustroje o obniżonych właściwościach chorobotwórczych, zachowując jednocześnie właściwości antygenowe (uodparniające). Należą do nich szczepionki przeciwko np. różyczce, ospie, odrze, śwince, żółtej febrze.
• Szczepionki inaktywowane – zawierające „zabite” drobnoustroje w wyniku obróbki termicznej lub chemicznej (np. przeciwko wściekliźnie, WZW typu B, grypie).
• Surowice odpornościowe i immunoglobuliny – preparaty zawierające przeciwciała podawane w celu tzw. uodpornienia biernego, polegającego na wprowadzeniu do organizmu gotowych przeciwciał w czasie jak najkrótszym od momentu ekspozycji na zakażenie, doprowadzając do natychmiastowego zablokowania aktywności drobnoustroju.

Infekcje wirusowe i bakteryjne stanowią poważne zagrożenie dla kobiet ciężarnych. Niektóre choroby zakaźne takie jak np. różyczka, świnka czy odra przebiegające w czasie ciąży mogą mieć bardzo poważne następstwa i stać się przyczyną chorób wrodzonych płodu, poronienia samoistnego czy porodu przedwczesnego. Dlatego bardzo istotne znaczenie dla kobiet ma profilaktyka szczepień ochronnych. Powszechnie stosowane szczepienia są wskazane nie tylko ze względu na skutki choroby, ale również zapewnienie odpowiedniego uodpornienia na choroby wirusowe szczególnie niebezpieczne w czasie ciąży.

Na niektóre z tych chorób kobiety są szczepione już w okresie dzieciństwa, gdyż większość z nich to szczepienia obowiązkowe. Szczepienia profilaktyczne rozpoczynają się już w okresie noworodkowym. Obecnie kalendarz szczepień obejmuje szczepienia przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi (Di-Te-Per), różyczce, śwince i odrze (MMR), Heine-Medina (poliomielitis). Dodatkowo można przeprowadzić szczepienie przeciw ospie wietrznej oraz wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW typ B).

Cykl szczepień powinien być zakończony przed okresem koncepcyjnym. Szczepienie w okresie koncepcyjnym wiąże się bowiem z dużym ryzykiem, szczególnie w przypadku stosowania szczepionek zawierających żywe wirusy. Po zastosowaniu takich szczepionek przez okres conajmniej trzymiesięczny kobieta powinna stosować skuteczną antykoncepcję w celu ograniczenia ryzyka zajścia w ciążę w czasie, gdy w jej organizmie znajdują się żywe wirusy i nie wytworzył on jeszcze odpowiedniej ilości przeciwciał, co może mieć bardzo negatywny wpływ na dalszy przebieg ciąży i prawidłowy rozwój płodu.

Przed szczepieniem kobiet w okresie koncepcyjnym warto wykonać test ciążowy, aby uniknąć podania szczepionki we wczesnej ciąży. Jeżeli jednak tak się zdarzy, fakt ten nie stanowi wskazania do usunięcia ciąży, gdyż jak do tej pory brak doniesień stwierdzających z całą pewnością uszkodzeń płodu wynikających z przypadkowego podania szczepionki we wczesnej ciąży.

Podjęcie decyzji o szczepieniu kobiety ciężarnej jest trudne. Wymaga od lekarza precyzyjnego rozważenia ryzyka wynikającego z choroby oraz ryzyka wynikającego z zastosowania preparatów uodparniających, tym bardziej, że podczas ciąży organizm reaguje na szczepienia ze zwiększoną wrażliwością. Aby przeprowadzić szczepienie, ryzyko wnikające z choroby musi przewyższać ryzyko wynikające ze szczepienia. Szczepienie bierze się pod uwagę u ciężarnych, u których istnieje zwiększone ryzyko ekspozycji na wirusa (np. pracownicy służby zdrowia), w przypadku epidemii lub też wyjazdu w rejony zagrożone chorobami tropikalnymi. Przed szczepieniem warto wykonać testy serologiczne na obecność przeciwciał.

Często zdarza się, iż kobieta nie pamięta czy chorowała na jakąś chorobę wirusową lub przechodziła jej postać poronną, co spowodowało wytworzenie przez organizm odpowiedzi immunologicznej. Jeżeli testy potwierdzą obecność odpowiedniego miana przeciwciał szczepienie jest zbędne.

Nie ulega wątpliwości, iż największe ryzyko powikłań ciąży istnieje po zastosowaniu szczepionek żywych (różyczka, ospa, świnka). Zdecydowanie powinno się unikać szczepień w czasie pierwszego trymestru ciąży. Wówczas zarodek znajduje się w tzw. fazie organogenezy, podczas której dochodzi do powstawania poszczególnych tkanek oraz formowania się zawiązków organów dziecka.

Wskutek immunizacji matki dochodzi do przechodzenia wytworzonych przeciwciał przez łożysko do krwioobiegu płodu chroniąc go przed zakażeniem. Transfer przeciwciał przez łożysko rozpoczyna się około 20 tygodnia ciąży, natomiast tuż przed porodem ustaje. Ochrona zapewniona przez przeciwciała matki utrzymuje się do około 6 miesiąca życia dziecka, czyli momentu, kiedy jego układ odpornościowy dojrzeje na tyle, by rozpocząć produkcję immunoglobulin. Dodatkową ochronę ze strony matki stanowi karmienie piersią, ze względu na dużą ilość przeciwciał zawartych w mleku kobiecym.

W celu zapobieżenia rozwojowi choroby bądź złagodzenia jej przebiegu, a tym samym ochrony płodu przed ewentualnymi szkodami wywołanymi przez drobnoustroje, w przypadku niektórych zakażeń istnieje możliwość zastosowania immunoglobuliny. Warunkiem skuteczności preparatu jest podanie immunoglobuliny odpowiednio wcześnie po ekspozycji lub rozpoznaniu zakażenia.

Rozpowszechnione od stosunkowo niedawna szczepienie przeciwko grypie sprawiło, że kobiety ciężarne zastanawiają się nad tym, czy powinny się zaszczepić. Jak do tej pory brak jest doniesień o szkodliwym wpływie szczepionek przeciwko grypie na płód, jednak badań pod tym względem przeprowadzono bardzo niewiele. Szczepionki te można więc traktować jako potencjalnie teratogenne i dokładnie rozważyć zasadność ich stosowania u ciężarnych.

Kolejny bardzo często poruszany problem to szczepienia przeprowadzane podczas leczenia odczulającego w przebiegu chorób alergicznych. Kobiety w trakcie kuracji odczulających powinny być w stałym kontakcie ze swoim lekarzem. W czasie ciąży nie należy rozpoczynać kuracji, ale można kontynuować już wcześniej rozpoczętą lecz tylko pod ścisłym nadzorem lekarskim. Ciąża u kobiet cierpiących na alergie lub chorujących na astmę powinna być zaplanowana, aby zakończenie cyklu szczepień i pełna immunizacja została zakończona przed planowaną ciążą.

Odpowiedni nadzór nad programami szczepień ogranicza ilość zachorowań na niektóre choroby zakaźne i sprawia, iż kobiety ciężarne nie muszą się obawiać zakażenia i stawać przed dylematem konieczności uodporniania w czasie ciąży. Ze względu na to, że nie ma możliwości przeprowadzenia badań określających stopień szkodliwości poszczególnych szczepionek na płód, każda decyzja o przeprowadzeniu szczepienia u kobiety ciężarnej powinna być bardzo dokładnie przeanalizowana, a każda ciężarna poinformowana o powikłaniach, jakie mogą zaistnieć po zastosowaniu szczepionki. Dane na temat teratogennego działania na płód szczepionek jak również wskazań dotyczących immunizacji kobiet ciężarnych, oparte na obserwacjach oraz doświadczeniach na zwierzętach, są na bieżąco uzupełnianie i aktualizowane.