Osteoporoza to choroba układu kostnego, polegająca na utracie masy kostnej. Najczęściej spotykana jest u kobiet w okresie około i postmenopauzalnym, jak również jako następstwo operacji ginekologicznych z usunięciem jajników oraz chemio i radioterapii wykorzystywanych w leczeniu chorób nowotworowych.

Naturalna menopauza rozpoczynająca się u kobiet najczęściej około 50 roku życia, a wraz z nią następujący znaczny spadek hormonów płciowych, w szczególności estrogenów, skutkuje pojawieniem się objawów wypadowych mających znaczny wpływ na jakość życia. Pojawiające się w tym okresie zmiany ogólnoustrojowe, w niektórych przypadkach mogą stać się czynnikami wyzwalającymi wiele chorób. Za jedną z nich uważa się osteoporozę, której głównym sprawcą jest pojawiający się w okresie menopauzy spadek poziomu krążących we krwi estrogenów na skutek naturalnego starzenia się i wygasania czynności hormonalnej jajników. Znacznie większe ryzyko pojawienia się tej choroby występuje w przypadku tzw. menopauzy chirurgicznej (jatrogennej). Dochodzi do niej w przypadku, gdy objawy menopauzy pojawiają się w wyniku usunięcia jajników w przebiegu chorób narządu rodnego wymagających interwencji chirurgicznej.

W związku z coraz większym odsetkiem kobiet zapadających na choroby narządu rodnego, zwiększa się także ilość przeprowadzanych zabiegów operacyjnych, w trakcie których dokonuje się usunięcia macicy z jajnikami lub bez nich. Nie wszystkie choroby ginekologiczne udaje się zwalczyć za pomocą leczenia zachowawczego. Wiele z nich wymaga postępowania operacyjnego stanowiącego ostateczną metodę leczenia w przypadku, gdy mniej radykalne sposoby postępowania nie przynoszą oczekiwanych rezultatów. Wielu specjalistów po rozpoznaniu łagodnych zmian nowotworowych lub innych chorób wymagających interwencji chirurgicznej i wycięcia macicy jak np. mięśniaki macicy, u kobiet pomiędzy 45 a 50 rokiem życia, a więc w okresie okołomenopauzalnym proponuje jednoczesne wycięcie zmienionej chorobowo macicy wraz z jajnikami. Ma to na celu uniknięcie ryzyka ponownej operacji z powodu łagodnych zmian w przydatkach, zdarzających się stosunkowo często, jak również uniknięcie ryzyka rozwoju raka jajnika. Obecnie ze względu na zmniejszenie ryzyka późnych następstw operacji usunięcia jajników (między innymi przedwczesnej menopauzy, osteoporozy) zabiegi te wykonuje się coraz bardziej selektywnie, szczególnie u kobiet młodych. Postępowanie takie wynika z faktu, iż postęp w dziedzinie medycyny zwiększający możliwości diagnostyczne (np. usg dopplerowskie, markery nowotworowe np. CA 125 i inne) pozwala na dokładną obserwację jajników oraz wczesne wykrycie ewentualnych zmian chorobowych w przydatkach.

Brak jajników powoduje zmniejszenie wytwarzania hormonów płciowych co sprzyja powstawaniu osteoporozy. Nagły drastyczny spadek poziomu estrogenów i utrzymywanie się takiego stanu przez dłuższy czas powoduje zaburzenia w metabolizmie kostnym, co skutkuje zmniejszoną wytrzymałością, nadmierną łamliwością i resorbcją jak również zaburzeniami nowotworzenia kości prowadząc do ujemnego bilansu kostnego. Utrata masy kostnej może wynosić nawet do 50%. Jedną z przyczyn osteoporozy u kobiet może być także przewlekły hipoestrogenizm będący skutkiem zabiegów wykonywanych na jajnikach (np. elektrokauteryzacja w przypadku policystycznych jajników), czy też w wyniku przeprowadzanej chemio lub radioterapii w przebiegu chorób nowotworowych (np. białaczka).

Osteoporoza uważana jest za jedno z następstw leczenia onkologicznego. Po prawidłowo przeprowadzonym zabiegu operacyjnym, w wielu przypadkach, wprowadzenie odpowiedniej radio lub chemioterapii daje szansę na pełne wyleczenie. Radioterapia i chemioterapia wykorzystywane w leczeniu chorób nowotworowych narządu rodnego wykazują bardzo niekorzystny wpływ na tkankę kostną. Powikłaniami napromieniowania kości jest znaczne obniżenie ich gęstości jak również zwiększona łamliwość, szczególnie w miejscach najsilniejszego napromieniowania. U kobiet ze stwierdzonym rakiem szyjki macicy stwierdza się większy ubytek masy kostnej aniżeli w innych nowotworach narządu rodnego. W związku z tym zagrożenie osteoporozą wskutek przeprowadzanej radioterapii jest w tej grupie chorych o wiele większe. Niepokojące jest fakt, iż ubytek masy kostnej wskutek napromieniowania często nie ulega regeneracji. Po operacjach, w których usunięto jedynie macicę a pozostawiono jajniki bardzo często dochodzi do uszkodzenia gonad na skutek działania radio lub chemioterapii, a w konsekwencji do ich niewydolności. Niewydolność ta najczęściej jest nieodwracalna, w związku z czym szybko dochodzi do przedwczesnej menopauzy, a tym samym do zwiększenia ryzyka pojawienia się osteoporozy. Wpływ leczenia przeciwnowotworowego na układ kostny dotyczy przede wszystkim bezpośredniego oddziaływania leków stosowanych w schematach przeciwnowotworowych na tkankę kostną. Podstawowym zadaniem leków chemioterapeutycznych jest niszczenie komórek nowotworowych, Niestety niszczą one również tkankę zdrową, w tym tkankę kostną. Współcześnie stosowane metody leczenia znacznie ograniczają niekorzystny wpływ radio i chemioterapii na kościec. W radioterapii wykorzystuje się techniki osłon narządów krytycznych tj kości w czasie leczenia, a stosując chemioterapię w odpowiednim cyklicznym rytmie oraz leki poprawiające uwapnienie kości można osiągnąć znaczną minimalizację niekorzystnych efektów ubocznych.

Kobiety po operacjach ginekologicznych przebiegających z usunięciem jajników, jak również po radio i chemioterapii, należą do grupy zwiększonego ryzyka pojawienia się osteoporozy. Odpowiednia profilaktyka wprowadzona już przed planowanymi zabiegami operacyjnymi z usunięciem jajników pozwoli na znaczne ograniczenie ryzyka pojawienia się drastycznych w skutkach następstw demineralizacji i resorbcji kości. W związku z tym, konieczne jest objęcie tej grupy kobiet odpowiednio wcześnie profilaktyką, polegającą na wprowadzeniu diety o właściwej zawartości wapnia i witaminy D, jak również leczeniu farmakologicznym. Na skutek niedostatecznego wydzielania estrogenów następuje znaczne osłabienie jelitowego wchłaniania wapnia, przez co dochodzi do zwiększonego wydzielania go z moczem. Po zabiegach należy wprowadzić jak najszybsze leczenie hormonalne polegające na przyjmowaniu preparatów estrogenowych lub estrogenowo-androgenowych (HTZ). Hormonalnej terapii zastępczej nie wolno stosować w grupie chorych na hormonozależne typy nowotworów i dla tych kobiet szczególnie ważne są inne formy zapobiegania osteoporozie. Prócz HTZ najczęściej konieczne jest równoczesne podawanie preparatów wapnia jak również witaminy D₃. Brak wprowadzenia odpowiedniej terapii zarówno przed, jak i pooperacyjnej naraża kobiety na poważne konsekwencje mogące zagrażać nie tylko zdrowiu, ale także życiu. Ważne, aby pamiętać o tym, by skuteczne leczenie jednych chorób nie powodowało zagrożenia innymi. W przypadku, gdy przed operacją istniały inne czynniki ryzyka osteoporozy takie jak np. choroby powodujące zaburzenia hormonalne (hiperprolaktynemia, nadczynność tarczycy), choroby nerek, wątroby, tkanki łącznej, palenie papierosów, niewłaściwa dieta i inne, ryzyko pojawienia się osteoporozy po operacji jest znacznie wyższe, a jej skutki mogą być o wiele poważniejsze.  

Osteoporoza to choroba przebiegająca bezobjawowo i najczęściej prawidłowa diagnoza stawiana jest dopiero w momencie pierwszego złamania kości. Nowe możliwości diagnostyczne pozwalają na szybkie wykrycie ubytków masy kostnej. Badanie poziomu gęstości kości u kobiet po operacjach ginekologicznych, podczas których zostały usunięte jajniki, powinno być badaniem obowiązkowym, a częstość wykonywania badań densytometrycznych o wiele większa. Zarówno wczesne uruchomienie po operacjach jak również utrzymanie odpowiedniej masy ciała i systematyczne ćwiczenia, zwłaszcza izometryczne (np. pływanie, yoga, callanetics), pozwalają na utrzymanie właściwej struktury masy kostnej.