Z roku na rok, w bardzo szybkim tempie przybywa par mających problemy z poczęciem dziecka. Nie zawsze jest to wynik zaburzeń zdrowia, które uniemożliwiają lub utrudniają zajście w ciążę, lecz często spowodowane jest to brakiem cierpliwości w dążeniu do celu, a niejednokrotnie brakiem odpowiedniej wiedzy na temat fizjologii organizmu, jak również znajomości własnego ciała i zachodzących w nim procesów. Coraz częściej zdarza się, iż pary zgłaszają się do lekarza, przedwcześnie uznając się za niepłodną.

O niepłodności małżeńskiej mówi się dopiero wówczas, gdy kobiecie, pomimo regularnego współżycia, co najmniej przez okres roku, nie stosującej żadnej z metod antykoncepcyjnych nie udaje się zajść w upragnioną ciążę. Trudności mogą pojawiać się jako pierwotne, czyli u par nie posiadających jeszcze potomstwa, jak również jako wtórne, podczas starań o kolejną ciążę.

Znaczący wpływ na samoistne, bez konieczności specjalistycznego leczenia, zainicjowanie przez partnerów ciąży, może mieć zrozumienie podstawowych mechanizmów płodności. Przed udaniem się do lekarza kobieta powinna znać swój cykl miesiączkowy, gdyż jego wnikliwa obserwacja może dostarczyć wielu niezbędnych informacji na temat płodności nie tylko kobiecie, ale może również być bardzo cenną wskazówką dla lekarza, który podejmie się diagnostyki pary, szukając przyczyn trudności w zajściu w ciążę. W większości przypadków może to znacznie skrócić i usprawnić proces diagnostyki i ewentualnego leczenia.

Dokładna obserwacja własnego organizmu i zmian zachodzących w nim w trakcie cyklu miesiączkowego pozwoli kobiecie na dostrzeżenie objawów, na podstawie których, może ona nauczyć się rozróżniania poszczególnych faz cyklu, rozpoznawania owulacji, jak również określania tzw. dni „płodnych” czy „niepłodnych”. W trakcie obserwacji największe znaczenie ma umiejętność oceny zmiany śluzu szyjkowego oraz podstawowej temperatury ciała, bowiem te dwa parametry ulegają najbardziej charakterystycznym zmianom podczas całego cyklu miesiączkowego. Zmiany można również zauważyć w konsystencji oraz położeniu szyjki macicy, jednak jest to objaw, wymagający od kobiety przeprowadzania samobadania, na co nie każda kobieta potrafi się zdobyć lub nie potrafi nauczyć się różnicowania zmian.

Zmiany śluzu

Podczas dni płodnych, czyli w okresie okołoowulacyjnym, pod wpływem wzrostu poziomu estrogenów, pojawia się obfity śluz. Jest on przejrzysty i rozciągliwy, konsystencją przypomina białko jaja kurzego i jest znacznie rzadszy aniżeli w pozostałe dni cyklu. Poza okresem płodnym śluz jest gęsty i często niezauważalny na bieliźnie, w związku z tym te dni nazywane są „suchymi”.

Zmiany podstawowej temperatury ciała

Pomiaru temperatury należy dokonywać każdego dnia przed wstaniem z łóżka po przespanych conajmniej sześciu godzinach. Do pomiaru należy używać zawsze tego samego termometru. Pomiaru dokonuje się w pochwie lub w ustach, gdyż są to miejsca, w których pomiar jest najbardziej wiarygodny. Skok temperatury o minimum dwie kreski (0,2 st.C) od najwyższego z pomiarów z poprzednich sześciu dni i utrzymywanie się jej na podwyższonym poziomie przez przynajmniej trzy kolejne dni świadczy o odbytej owulacji. Zmiana podstawowej temperatury ciała może być trudno zauważalna, dlatego powinna być codziennie nanoszona na specjalny wykres.

Zmiany w szyjce macicy

W okresie płodnym szyjka macicy staje się miękka, delikatnie rozwarta i najbardziej oddalona od przedsionka pochwy. Po owulacji szyjka zamyka się, staje się twarda i nieco obniża.

Wiele par wychodzi z założenia, że „im częściej tym lepiej”. Nic bardziej błędnego. Receptą na szybkie poczęcie nie jest odbywanie stosunków każdego dnia. Należy pamiętać o tym, iż stosunki odbywane zbyt często mogą znacznie obniżać jakość nasienia. Największą szansę na poczęcie daje współżycie w okresie tuż przed owulacją, gdyż zdolność komórki jajowej do zapłodnienia wynosi około 24 h natomiast plemnik w sprzyjających warunkach, czyli w śluzie płodnym ma zdolność przeżycia kilku dni. W takiej sytuacji plemniki czekają sobie spokojnie w jajowodzie na uwolnienie komórki jajowej z pęcherzyka jajnikowego. Oczywiście określenie dokładnego momentu owulacji przez kobietę jest bardzo trudne, jednak na podstawie parametrów owulacji można prognozować jej wystąpienie. W idealnym cyklu trwającym 28 dni owulacja powinna występować około 14-go dnia cyklu. Niestety ze względu na to, iż cykle większości kobiet, jak również ogrom czynników mogących zaburzać cykl sprawia, że owulacja u każdej kobiety może wystąpić w każdym dniu cyklu. Ze względu na to, dokładna znajomość objawów okołoowulacyjnych pomoże w rozpoznawaniu i różnicowaniu dni płodnych i niepłodnych oraz prognozowaniu owulacji. W okresie okołoowulacyjnym zachodzące w organizmie zmiany hormonalne powodują naturalny wzrost aktywności seksualnej kobiet, gdyż właśnie wtedy większość z nich najsilniej odczuwa chęć do współżycia. Jak widać natura sama potrafi najlepiej regulować procesy rozrodcze i skłaniać do prokreacji.

Przyczyn trudności z zajściem w ciążę jest bardzo wiele, a co gorsza nie wszystkie z nich zostały zidentyfikowane i wyjaśnione, nadal stanowiąc zagadkę zarówno dla lekarzy jak i kobiet. Przed udaniem się do lekarza warto wiedzieć o czynnikach mających znaczący wpływ na płodność, na które możemy wpłynąć bez konieczności pomocy lekarskiej.

Jednym z bardzo istotnych czynników mających znaczący wpływ na procesy zachodzące w organizmie, utrzymujące go w odpowiedniej formie i wpływające na płodność, jest czynnik psychiczny. Większość kobiet nie zdaje sobie sprawy, jak ogromną rolę w staraniach o dziecko i w całym procesie rozrodu, odgrywa właśnie jej stan psychiczny. Zakodowana, silna chęć zajścia w ciążę, współżycie w ściśle wyznaczone w cyklu dni, dążenie do celu za wszelką cenę, wywołuje wiele zaburzeń w organizmie, często wpływając w tak dużym stopniu na cały układ hormonalny, że w konsekwencji może dochodzić do zaburzeń w poszczególnych fazach cyklu. Pod ich wpływem czasami może dochodzić nawet do blokady jajeczkowania. Zmiany hormonalne mogą spowodować tzw. cykle bezowulacyjne, podczas których nie dochodzi do uwolnienia z pęcherzyka jajnikowego komórki jajowej gotowej do zapłodnienia. Dokładny mechanizm tego zjawiska nie został jeszcze w pełni poznany, przypuszcza się jednak, iż przewlekłe stany napięcia nerwowego lub silne przeżycia emocjonalne mogą znacząco wpływać na zaburzenia prawidłowości cyklu miesiączkowego, a w szczególności owulacji. Zaburzenia hormonalne mające znaczenie dla płodności dotyczą najczęściej fazy owulacyjnej cyklu. Zaburzenia w II fazie cyklu, utrudniające zajście w ciążę, to przede wszystkim niewydolność ciałka żółtego, które nie wytwarza odpowiedniej ilości progesteronu, niezbędnego do prawidłowego przygotowania błony śluzowej macicy do zagnieżdżenia się zarodka, oraz utrzymania go do momentu przejęcia funkcji ciałka żółtego przez łożysko.

Wyeliminowanie czynnika o podłożu psychicznym często powoduje, że pomimo nie podjęcia żadnego leczenia, udaje się kobiecie zajść w ciążę. Najczęściej, kiedy pogodzi się ona już z faktem, że być może nie ma szans na posiadanie potomstwa, zmieni swoje życie, które dotąd pochłonięte było tylko i wyłącznie myślami o dziecku, ciąża przychodzi niespodziewanie i staje się dla niej miłym zaskoczeniem. W związku z powyższym, starając się zachować spokój psychiczny można osiągnąć bardzo dobre rezultaty. Stres jest bowiem największym wrogiem ciąży.

Prócz czynnika psychicznego duże znaczenie ma również wiek kobiety. Nie ulega bowiem wątpliwości, iż wraz z wiekiem zmniejsza się szansa na poczęcie dziecka. Jest to wynik naturalnego starzenia się organizmu. W obecnych czasach wiele kobiet pozostawia decyzję o macierzyństwie na późniejsze lata. Często jako priorytet stawiają one pracę, karierę zawodową czy też poprawę komfortu życia. Partnerzy często starają się bardzo dokładnie przygotować do macierzyństwa, „dorosnąć” do roli rodziców, by móc zapewnić swojemu dziecku najlepsze z możliwych warunki rozwoju. Niestety często okazuje się, że zaczynają się pojawiać problemy i kobieta, mimo, że bardzo tego pragnie, nie może zajść w ciążę. Gorączkowo stara się znaleźć przyczynę takiego stanu rzeczy, obarczając nie rzadko za niepowodzenia swojego partnera. Po 35 roku życia wszystkie parametry życiowe kobiety są już nieco gorsze niż w młodszym wieku. Zegar biologiczny tyka, pomimo, iż kobieta czuje się młoda, aktywna i zdrowa. U kobiet po 35 roku życia o wiele częściej występują tak zwane cykle bezowulacyjne to znaczy takie, podczas których nie dochodzi do jajeczkowania, a co za tym idzie nie może dojść do zapłodnienia. Poza tym jakość wytwarzanych przez jajniki komórek jajowych jest znacznie gorsza. Nadal jest ich dużo jednak nie wszystkie nadają się już do zapłodnienia. Część z nich jest „niepełnowartościowa” i stąd też częstsze w tym wieku ryzyko poronienia. Warto, więc zastanowić się nad sensem odkładania decyzji o macierzyństwie na później.

Pojawienie się każdej następnej miesiączki jest dla wielu kobiet, mających problemy z zajściem w ciążę, wręcz traumatycznym przeżyciem. Pojawia się uczucie bezsilności i rozczarowanie. Zaczyna się ona czuć niepełnowartościowa. Niepokój wzmaga się, jeżeli kobieta nie posiada wcale dzieci i stara się o pierwszą ciążę. Stany przygnębienia, depresja, nerwowość mogą zaburzać układ hormonalny i upośledzać proces rozrodczy. Tworzy się tzw. „błędne koło”. Warto więc podejść do starań z dystansem i rozsądkiem poprzez eliminację niektórych niekorzystnych czynników. Warto wyjechać gdzieś, odpocząć od codziennych obowiązków i zapomnieć o tym, że współżycie musi zaowocować ciążą. Jeżeli pomimo wszystko kobiecie nie udaje się zajść w ciążę konieczna staje się wizyta u specjalisty. Pierwszym i najmniej inwazyjnym badaniem jest u kobiety podstawowe badanie ginekologiczne obejmujące badanie we wziernikach, badanie dwuręczne oraz badanie ultrasonograficzne, natomiast u mężczyzny badanie parametrów nasienia.

opracowano na podstawie:

1. Ginekologia po Dyplomie nr 2/2007 – „Metody planowania rodziny oparte na ustaleniu momentu wystąpienia ewolucji” Victoria H. Jennings, Helain J. Landy
2. Ginekologia po Dyplomie nr 4/2005 – „Zaburzenia seksualne - problem obu stron” Morton A. Stenchever et al.
3. Ginekologia po Dyplomie nr 6/2004 – „Jak wiek wpływa na płodność?” Shirley Fong, Peter McGovern
4. Ginekologia po Dyplomie nr 6/2001 – „Postępowanie w niepłodności o nieustalonej przyczynie” David S. Guzick