Ogromny postęp, jaki dokonał się na przełomie ostatnich lat w medycynie prenatalnej spowodował, że pojawiło się wiele nowych metod diagnostycznych pozwalających na coraz wcześniejsze wykrycie wielu wad rozwojowych płodu. Znaczna część wykorzystywanych do tej pory badań została zmodyfikowana oraz znacznie udoskonalona, co w rezultacie sprawiło, iż obecnie, nowoczesna diagnostyka prenatalna umożliwia nie tylko wykrycie istniejącej wady, ale również precyzyjne określenie jej rodzaju. Prawidłowe rozpoznanie wady ma istotne znaczenie w podejmowaniu decyzji, co do dalszego postępowania. Nowe możliwości wczesnego rozpoznawania wad strukturalnych przyczyniły się do rozwoju wewnątrzmacicznej chirurgii płodu. Podjęto pionierskie próby chirurgicznego leczenia niektórych z nich jeszcze w okresie życia płodowego. Pierwszą operację płodu przeprowadził Amerykanin Michael Harisson w 1981 r., który uznany został za prekursora tej dziedziny medycyny.

Wewnątrzmaciczne zabiegi chirurgiczne płodu jeszcze do niedawna traktowane były jako eksperyment medyczny. W ostatnich latach, nie tylko na świecie, ale również w Polsce coraz śmielej podejmuje się próby wewnątrzmacicznej korekty wad płodu. Coraz częściej chirurdzy podejmują się operacji na jeszcze nienarodzonych pacjentach, choć są to zabiegi budzące bardzo wiele kontrowersji zarówno w sferze moralnej jak i medycznej.

Jedną z częstszych wrodzonych wad rozwojowych płodu są wady ośrodkowego układu nerwowego. Dzięki operacjom wewnątrzmacicznym możliwe jest ograniczenie ryzyka upośledzenia funkcji neurologicznych u dziecka, spowodowanego obecnością wady. Do takich wad należy przepuklina oponowo-rdzeniowa. Powstaje ona wskutek rozszczepu kręgosłupa. W przypadku tej wady zabieg chirurgiczny na płodzie, przeprowadzany w czasie ciąży, może znacznie zmniejszyć ryzyko wewnątrzmacicznego uszkodzenia rdzenia kręgowego i nerwów wskutek działania czynnika mechanicznego lub chemicznego. Przy otwartych przepuklinach może dojść i najczęściej dochodzi do nieodwracalnych zmian w układzie nerwowym powodujących kalectwo lub zagrożenie życia dziecka.

Ten sposób korekty wady zmniejsza ryzyko wystąpienia u dziecka wodogłowia, zaburzeń przewodu pokarmowego, upośledzenia funkcji zwieraczy czy też paraliżu kończyn dolnych, będących następstwem przepukliny. Zamknięcie przepukliny w życiu płodowym daje dzieciom szansę na całkowitą lub częściową sprawność ruchową jak również kontrolę nad wypróżnianiem. Po odpowiedniej rehabilitacji rozpoczętej od najwcześniejszych chwil życia, dzieci te mają spore szanse na normalne, samodzielne chodzenie.

W Polsce jak do tej pory operacje tego typu zostały przeprowadzone zaledwie trzykrotnie. Dwie pierwsze przeprowadził odpowiednio przygotowany zespół lekarski w Klinice Położniczej Akademii Medycznej w Gdańsku, natomiast trzecią i czwartą wykonano w Klinice Położnictwa i Ginekologii Śląskiej Akademii Medycznej w Bytomiu. Choć efekty tych operacji trudno jeszcze dokładnie oceniać to wyniki takich zabiegów uzyskane do tej pory w Stanach Zjednoczonych są zadowalające.

Już od kilku lat w wielu ośrodkach przeprowadza się wewnątrzmaciczne operacje wodogłowia u płodu. Tworzy się ono na skutek gromadzenia się w mózgu płynu mózgowo-rdzeniowego, którego nadmiar uniemożliwia prawidłowy rozwój mózgu. Przeprowadzając zabieg w życiu płodowym można w znacznym stopniu ograniczyć ryzyko gromadzenia się płynu oraz upośledzenia rozwoju mózgu. Wewnątrzmaciczne operacje wodogłowia polegają na założeniu tzw. „shuntów”, czyli połączeń pomiędzy poszerzonymi komorami mózgu płodu a jamą owodni, umożliwiając prawidłowy drenaż płynu. Są one najczęściej wykonywanymi operacjami wewnątrzmacicznymi płodu.

Zabiegi wewnątrzmaciczne wykorzystano również w leczeniu niektórych wad serca płodu. Ryzyko zgonu wewnątrzmacicznego lub okołoporodowego dziecka z wadą serca jest bardzo duże. Wewnątrzmaciczna interwencja chirurga może zmniejszyć to ryzyko. Przeprowadzono kilka zabiegów korygujących wady zastawek serca płodu dokonując ich poszerzenia, przez co zmniejszono ryzyko wystąpienia poważnych problemów z krążeniem krwi, co zagrażało jego życiu wewnątrzmacicznemu.

Prawdopodobnie w niedalekiej przyszłości możliwe będzie również wykonywanie operacji w obrębie twarzy płodu korygujące takie wady jak np. rozszczep wargi i podniebienia. Ze względu na to, że rany po operacjach wewnątrzmacicznych goją się bardzo szybko, a co najważniejsze, nie pozostawiają blizn, ten rodzaj operacji wydaje się być szczególnie korzystny. Korekta wewnątrzmaciczna tej wady budzi jednak największe kontrowersje, ze względu na fakt, iż operacje wewnątrzmaciczne są operacjami obarczonymi bardzo wysokim ryzykiem wystąpienia porodu przedwczesnego, a co się z tym wiąże znacznego wcześniactwa płodu, jak również wielu innych powikłań. W tym przypadku ryzyko to może znacznie przerastać korzyści wynikające z korekty tego typu wady, tym bardziej, iż nie jest to wada w jakikolwiek sposób zagrażająca życiu dziecka czy też powodująca jego kalectwo. Znane są również znakomite rezultaty korekty takich wad w pierwszych latach życia dziecka, więc zbyt ryzykowne wydaje się korygowanie ich w życiu płodowym.

Operacje wewnątrzmaciczne wymagają odpowiedniego przygotowania. Przed kwalifikacją do zabiegu konieczna jest bardzo dokładna i precyzyjna diagnostyka zarówno matki jak i płodu. Wykonuje się badania ultrasonograficzne oceniające ogólny dobrostan płodu jak również określające rodzaj i położenie wady, która będzie operowana. Konieczna jest również kardiotokografia oceniająca prawidłowość czynności serca płodu jak również stan napięcia mięśnia macicy. Konieczne jest także przeprowadzenie badań genetycznych w celu wykluczenia aberracji chromosomalnych będących przeciwwskazaniem do otwartej chirurgii płodu. Niestety nie wszystkie wady nadają się do chirurgicznej interwencji wewnątrzmacicznej. Przeciwwskazaniami są między innymi, wspomniane aberracje chromosomalne płodu, obciążony wywiad położniczy matki lub też istnieją inne przeciwwskazania ze strony matki lub płodu do przeprowadzenia zabiegu.

Po operacjach, pacjentki muszą być pod bardzo ścisłym nadzorem lekarskim. Niezbędne jest przyjmowanie leków hamujących czynność skurczową macicy w celu ograniczenia ryzyka wystąpienia przedwczesnej akcji skurczowej i porodu przedwczesnego. Wykonywane są również regularne badania analityczne krwi matki jak również ultrasonografia płodu. Badanie ultrasonograficzne metodą Dopplera pozwala na dokładną ocenę dobrostanu płodu. Ośrodek, w którym dokonuje się takich operacji musi być wyposażony w odpowiedni specjalistyczny sprzęt najwyższej jakości jak również posiadać zespół lekarzy specjalistów z odpowiednim przeszkoleniem i przygotowaniem. Każda ciężarna zakwalifikowana do operacji płodu musi być dokładnie poinformowana o możliwościach wystąpienia powikłań pooperacyjnych, ryzyku, jakie niesie ona dla matki i płodu jak również korzyściach, jakie może przynieść wewnątrzmaciczna korekta danej wady.

Wewnątrzmaciczna korekta wad płodu jest zabiegiem wymagającym ścisłej współpracy lekarzy wielu specjalności. Konieczna jest współpraca zespołu ginekologów, wykonujących cięcie cesarskie, w trakcie którego wyjmuje się ciężarną macicę, chirurgów dziecięcych, którzy wykonują operacje na płodzie, jak również neonatologów, psychologów i wielu innych specjalistów. Niezmiernie ważną rolę odgrywa również zespół anestezjologów, których zadaniem jest podawanie odpowiednich leków znieczulających, które jednocześnie hamują czynność skurczową macicy. Czuwają oni nie tylko nad prawidłowym znieczuleniem zarówno matki jak i płodu, ale również nad ograniczeniem ryzyka wystąpienia przedwczesnej akcji skurczowej macicy. Znieczulenie do płodu dociera poprzez łożysko, ale w niektórych przypadkach leki przeciwbólowe podawane są również bezpośrednio do płodu. Współpraca wielospecjalistycznego zespołu pozwala na to, by zabiegi przebiegały sprawnie, ograniczały do minimum ryzyko niepowodzeń, były coraz bardziej bezpieczne zarówno dla matki jak i dla płodu.

Chirurgicznej operacji na płodzie można dokonać poprzez tzw. wewnątrzmaciczną chirurgię otwartą lub też endoskopową. Wybór metody uzależniony jest od rodzaju operowanej wady. Otwarta chirurgia płodu wymaga wytoczenia macicy z płodem na brzuch matki a następnie przeprowadzenia operacji na płodzie. Operacje endoskopowe są zabiegami znacznie mniej inwazyjnymi. Wymagają one jedynie trzech niewielkich nacięć macicy niezbędnych do wprowadzenia kamery oraz mikronarzędzi, za pomocą których przeprowadza się operację obserwując pole operacyjne na monitorze.

Ten rodzaj zabiegów wykorzystuje się najczęściej do leczenia wad serca u płodu. Serce płodu jest bardzo niewielkich rozmiarów, zabiegi te wymagają więc ogromnej precyzji lekarzy operujących. W przypadku przepukliny oponowo-rdzeniowej podczas operacji dokonuje się częściowego odciągnięcia płynu owodniowego, który na czas operacji przechowuje się w specjalnie do tego celu przeznaczonych pojemnikach, a po zabiegu wtłacza się go ponownie do worka owodniowego lub uzupełnia roztworem soli fizjologicznej.

Chirurgia płodu obarczona jest bardzo dużym ryzykiem pojawienia się wielu powikłań pooperacyjnych zarówno dla matki jak i dla płodu. Najczęstszymi powikłaniami takich specyficznych operacji są porody przedwczesne, przedwczesne pęknięcie pęcherza płodowego oraz wszystkie tego następstwa tj. zakażenie wewnątrzmaciczne, małowodzie, obrzęk płuc u płodu, wewnątrzmaciczne obumarcie płodu i inne. Ciążę, w trakcie której wykonywano korektę wewnątrzmaciczną wady płodu rozwiązuje się za pomocą cięcia cesarskiego. Stanowi to dodatkowe obciążenia dla matki, gdyż w krótkim okresie czasu konieczne jest przeprowadzenie dwóch operacji.