Pojęcie mobbingu, rozumianego jako terror psychiczny stosowany przez grupę wobec jednostki, jest powszechnie znane szczególnie w kontekście pracy zawodowej. Analogie pomiędzy miejscem pracy a klasą szkolną są oczywiste: codzienne, wielogodzinne przebywanie w zamkniętej grupie, wzajemne zależności, wspólne obowiązki. Jedynie wiek jest niższy, co nie zawsze łączy się z łagodniejszymi formami agresji.

O mobbingu mówimy wówczas gdy większość członków grupy stosuje terror psychiczny (może być również fizyczny) wobec tej samej osoby (lub wobec dwóch, trzech) i który utrzymuje się przez dłuższy czas, stale. Nie wchodzi w zakres tego pojęcia konflikt (nawet długotrwały) pomiędzy dwoma uczniami, jak również sytuacja gdy wszyscy przez pewien czas zaczepiają osobę, która np. nie obroniła bramki i z tego powodu klasa przegrała mecz.

W każdej klasie istnieją hierarchie (choć oczywiście nie zawsze musi to prowadzić do zjawiska mobbingu). Są uczniowie bardziej lubiani i mniej, niektórzy są też traktowani jako indywidualiści a jeszcze inni jako outsiderzy. Jeżeli w danej klasie ma miejsce mobbing istnieją w niej jego sprawcy, ofiara oraz świadkowie mobbingu.

Ofiara mobbingu określana jest zazwyczaj przez grupę jako ktoś głupi, śmieszny, odpychający czy też tchórzliwy. Nierzadko zdarza się, że obelgi wobec niej są wygłaszane w obecności nauczyciela, po czym po jego sprzeciwie przybierają często bardziej wyrafinowane formy. Ofiara nierzadko pozostaje ze swoim problemem sama. Zamyka się w sobie i cierpi jeszcze bardziej niż wtedy gdyby się komuś wyżaliła. Sytuacja ta prowadzi do obniżenia poczucia własnej wartości, smutku, depresji. Często wywołuje też choroby psychosomatyczne jak: bóle głowy, zaburzenia układu pokarmowego a także wzmożone napięcie mięśniowe i wzrost podatności na infekcje.

W swojej pracy zawodowej spotkałam się z pacjentką, która trafiła do szpitala z powodu silnych bólów brzucha oraz wyczerpania. Po około dwóch tygodniach, wielu wykonanych badaniach przyznała się, że jest ofiarą agresji w klasie. Gdy ją zmieniła (praktycznie zaraz po wyjściu ze szpitala, w czym też bardzo pomogli jej rodzice, którzy wcześniej nie mieli pojęcia o cierpieniach córki), dolegliwości ustąpiły.

Zazwyczaj większą agresję fizyczną wobec ofiary przejawiają chłopcy, jednakże agresja dziewcząt może być na pozór bardziej niewinna, ale raniąca jeszcze dotkliwiej. Szczególnie zagrożeni pozycją outsidera są uczniowie, którzy różnią się od reszty grupy: pochodzą z innej okolicy, mówią w innym dialekcie, wykazują anomalie fizyczne (np. są bardzo otyli, mają dużą wadę zgryzu), zachowują się inaczej, reprezentują inne poglądy życiowe czy są innego wyznania albo tez kibicują innej drużynie futbolowej.

Każda ofiara mobbingu chce zrezygnować ze swej roli w związku z czym podejmuje różne strategie działań, by uwolnić się od niej. Sposoby te jednakże z reguły nie przynoszą żadnych korzyści w tym względzie, co jeszcze bardziej obniża poczucie wartości ofiary. Zachowania te utrwalają się, co w konsekwencji powoduje jeszcze gorsze stanowisko grupy. Najczęstszymi postawami ofiary są:

• typ trudnego człowieka, który z powodu wielu negatywnych doświadczeń w kontaktach z innymi stał się nieufny; podejrzewa on, że wiele sytuacji (które dla innych są całkowicie neutralne) jest próbą szykanowania jego osoby, podłością akcją skierowaną przeciwko niemu, dlatego też należy przez cały czas zachowywać ostrożność
• chwalipięta – próbuje udawać lepszych, chwaląc się niezwykłymi osiągnięciami (często wymyślonymi) czy też szczególnym majątkiem; by zaskarbić sobie łaski grupy przynosi nierzadko do szkoły drogie sprzęty oraz wraca uwagę markowymi ubraniami
• błazen klasowy
• ucieczka z grupy – poprzez wagary, ale też ucieczka w chorobę

Ofiary często podejmują starania, by zintegrować się z grupą poprzez próbę budowania więzi z jednym z uczniów. Niestety inni zazwyczaj bojąc się, by nie znaleźć się na miejscu ofiary nie nawiązują z nimi bliższych relacji (a już na pewno nie w obecności grupy).

Tak naprawdę większość klasy chce obecności outsidera, gdyż wzmacnia on spójność grupy (choć jej członkowie nie są świadomi – wszyscy jednoczą się przy ofierze mobbingu). Osoby nieśmiałe, mające za sobą trudne doświadczenia w relacjach z innymi czują się bezpieczniej w takiej sytuacji, gdyż mają świadomość, że istnieje mniejsze prawdopodobieństwo, iż agresja grupy zostanie skierowana na nich.

Niestety po pewnym czasie znajomi spoza klasy niegdyś pozytywnie nastawieni do ofiary znacznie ograniczają kontakty z nią (kto bowiem ma ochotę na kontakty z wiecznie użalającą się nad sobą osobą albo też ciągle smutną i bez chęci robienia czegokolwiek?). Stwierdzają często, że coraz mniej mają z nią tematów do rozmów, bo ona albo jest tylko skupiona na własnych problemach albo ciągle zniechęcona i znużona.

W większości przypadków rodzice jako pierwsi zauważają, że ich dziecku nie powodzi się w szkole. Niektóre dzieci mówią w domu o trudnych wydarzeniach, inne z różnych powodów nie chcą o tym opowiadać. Matka lub ojciec czują jednak zazwyczaj kiedy ich dziecko jest nieszczęśliwe, odczuwa lęk, nie chce iść do szkoły.

Co zatem powinni zrobić w takiej sytuacji? Najważniejsza jest szczera rozmowa, która nie należy do łatwych, gdyż często rodzice nie potrafiąc pogodzić się z tym, że ich dziecko stało się ofiarą reagują złością lub niedowierzaniem. W tak trudnej sytuacji rodzice muszą zapewnić swojemu dziecku poczucie bezpieczeństwa, by mogło przynajmniej w rodzinie czuć się pewnie, wiedzieć, że jest akceptowane. Powinni oni pomóc uwolnić się dziecku od stosowanych mechanizmów obronnych (jak np. przechwalanie się, wywyższanie), gdyż pogłębiają one przepaść pomiędzy ofiarą a klasą (oczywiście rodzice muszą w sposób taktowny wyjaśnić dziecku, że te zachowania nie są dobre i nie przynoszą mu żadnych korzyści). Można ćwiczyć z dzieckiem różne trudne sytuacje szkolne a po przyjściu ze szkoły omawiać co mu się udało, a co nie. Ważna jest świadomość, iż zmiany te nie przychodzą zazwyczaj szybko. Rodzice powinni porozmawiać także o tym problemie z wychowawcą a jeśli nic się nie zmieni – rozważyć możliwość zmiany klasy.

Korzystne dla ofiary mobbingu w takiej sytuacji byłoby dowartościowanie również przez inną grupę. Jeśli ma jakieś zainteresowania i robi coś dobrze, warto byłoby zapisać dziecko na jakieś zajęcia dodatkowe, gdzie mogłoby zostać docenione i pochwalone w obecności grupy.

BIBLIOGRAFIA:

1.Dambach K. E. : Mobbing w szkole. Jak zapobiegać przemocy grupowe, GWP, Gdańsk 2003

2. Rumpf J. : Krzyczeć, bić, niszczyć. Agresja u dzieci w wieku do 13 lat, GWP, Gdańsk 2003