Pomimo postępu, jaki wciąż dokonuje się w medycynie, zapadalność na nowotwory wśród kobiet nadal wzrasta. Przez niektórych choroba nowotworowa nazywana jest czasami chorobą cywilizacyjną, ze względu na fakt, iż wiele czynników jak np. zanieczyszczenie środowiska, szybkie tempo życia, przewlekły stres, dieta uboga w antyoksydanty i inne, prawdopodobnie mogą predysponować do pojawienia się zmian przednowotworowych lub nowotworowych. Jedną z najczęściej pojawiających się chorób nowotworowych u kobiet jest rak szyjki macicy. W Polsce klasyfikuje się on na drugim miejscu, co do częstości występowania wśród wszystkich nowotworów diagnozowanych u kobiet.

W przypadku raka szyjki macicy, i nie tylko, ważną rolę odgrywa czas. Im szybciej zostaną zauważone pierwsze symptomy wskazujące, że ze zmiany może rozwinąć się nowotwór, tym większe szanse na to, że uda się go w pełni pokonać. W związku z tym ważną rzeczą jest zastosowanie odpowiednich metod wczesnego wykrywania dysplazji szyjki macicy, jak również raka przedinwazyjnego oraz podjęcie szybkiego leczenia. Takie postępowanie daje pacjentkom szanse na całkowite wyleczenie.

Skala problemu spowodowała, iż w wielu krajach, w tym również w Polsce, coraz popularniejsze staje się wprowadzanie licznych ogólnodostępnych programów profilaktycznych, pozwalających na szybkie uchwycenie nieprawidłowych wyników cytologii, a tym samym zmniejszenie zachorowalności, jak i umieralności na nowotwory szyjki macicy. Z nieprawidłowymi przemianami nabłonka szyjki macicy można się spotkać w każdej grupie wiekowej, a wiele z wykrywanych zmian ma podłoże wirusowe (HPV - Human Papilloma Virus) lub bakteryjne (np. Chlamydia Trachomatis). Profilaktyką powinny więc zostać objęte wszystkie kobiety zgłaszające się do gabinetów lekarskich. Konieczność obniżenia dolnej granicy wieku ma związek z coraz wcześniejszą inicjacją seksualną wśród młodzieży, która niesie ze sobą ryzyko wcześniejszej ekspozycji na czynniki onkogenne.

Profilaktyka obejmuje m.in. propagowanie informacji na temat choroby, jej zapobiegania oraz leczenia, jak również badanie profilaktyczne, w skład którego wchodzi badanie ginekologiczne, badanie we wziernikach oraz wymaz cytologiczny, będący podstawowym badaniem przesiewowym. Wynik badania cytologicznego nie zawsze jest wystarczający do postawienia prawidłowej diagnozy i wymaga weryfikacji kolposkopowej oraz histopatologicznej. Zestawienie badania cytologicznego z kolposkopowym daje około 95% trafności diagnozy nieprawidłowości szyjki macicy a najlepsze efekty diagnostyczne w rozpoznawaniu wczesnych zmian nabłonkowych daje uzupełnienie cytologii o kompleksowe badanie wirusologiczne, w szczególności na wirusy wysokoonkogenne. Kolposkopia jest jedynie badaniem uzupełniającym testy cytologiczne i nie umożliwia postawienia końcowej diagnozy, może ona jedynie sugerować patologię. Do postawienia pełnej diagnozy niezbędna jest weryfikacja histopatologiczna pobranego materiału podczas biopsji celowanej umożliwiającej zróżnicowanie raka inwazyjnego od zmian dysplastycznych.

Kolposkopia jest jedną z metod endoskopowych wykorzystywanych w diagnostyce ginekologicznej. Najczęściej przeprowadza się ją w przypadku nieprawidłowego wyniku badania cytologicznego lecz wskazaniem do kolposkopii może być także uwidocznienie podczas badania ginekologicznego we wziernikach, podejrzanych zmian na części pochwowej szyjki macicy czy też uporczywe upławy lub świąd sromu. Pod pojęciem kolposkopii rozumie się oglądanie, przy odpowiednim oświetleniu, za pomocą przyrządu optycznego umożliwiającego duże powiększenie (od 4 do 40 razy), obrazu badanego obszaru. Odpowiednią dokładność badania zapewnia powiększenie 10-20 – krotne. W celu lepszego uwidocznienia podczas badania kolposkopowego komórek zmienionych chorobowo jednocześnie wykorzystuje się wiele różnych technik biochemicznych. Polegają one na zastosowaniu kwasu octowego lub płynu Lugola, które wchodząc w reakcję barwną z nieprawidłowymi komórkami umożliwiają łatwiejszą ich wizualizację i lokalizację. W celu oceny zmian na sromie najlepsze rezultaty uzyskuje się stosując fluorokolposkopię, wykorzystującą zjawisko fluorescencji komórek pod wpływem zastosowanego fotoutleniacza oraz światła laserowego.

Przez wiele lat kolposkopia była badaniem niedocenianym, jednak z biegiem lat i postępem w wielu dziedzinach nauki, które zaowocowały wprowadzeniem i rozpowszechnieniem w medycynie nowych technik laserowych, można zauważyć wyraźny powrót do tej znanej od lat dwudziestych metody wczesnej diagnostyki zmian na tarczy części pochwowej szyjki macicy, w dolnej części jej kanału oraz pochwie i na sromie.

Badanie kolposkopowe umożliwia:                           

• Pobranie wymazu z szyjki macicy do badania cytologicznego, na obecność wirusa HPV czy Chlamydia trachomatis.
• Wykrycie zmian przednowotworowych i mikroinwazji 
• Uwidocznienie takich zmian jak polipy śluzówkowe, zmiany pochodzenia wirusowego, jak np. kłykciny kończyste.
• Uzyskanie materiału tkankowego do badania histopatologicznego podczas biopsji celowanej z miejsc najbardziej podejrzanych
• Ocenę struktury przestrzennej nabłonka, jego barwę, układ i przejrzystość oraz rysunek naczyń krwionośnych
• Dostarczenie informacji na temat etiologii i dynamiki rozwoju zmian w szyjce macicy, pochwie lub na sromie
• Uwidocznienie topografii i ocenę morfologii zmian
• Określenie rodzaju i zakresu zabiegu w przypadku uwidocznienia zmian
• Monitoring efektów terapeutycznych

Część pochwowa szyjki macicy pokryta jest nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, natomiast wnętrze jej kanału wyściela nabłonek walcowaty. Strefa styku tych dwóch nabłonków jest miejscem, w którym najczęściej rozpoczynają się zmiany o charakterze atypii. W badaniu kolposkopowym uwidocznienie tej strefy ma więc szczególne znaczenie. Możliwość dokładnego uwidocznienia, różnicowania i lokalizacji nawet niewielkich zmian ma istotne znaczenie w ustalaniu i przeprowadzaniu prawidłowego monitoringu kobiet zagrożonych patologiami szyjki macicy, pochwy oraz sromu, a także jest przydatne podczas podejmowania decyzji, co do dalszej diagnostyki lub terapii w przypadku wykrycia nieprawidłowości o charakterze przednowotworowym lub nowotworowym. Wielokrotnie kolposkopowa weryfikacja wyniku cytologicznego pozwala na zaniechanie terapii radykalnej na rzecz terapii oszczędzającej, co w przypadku młodych kobiet w okresie prokreacji ma istotne znaczenie.

Przebieg badania kolposkopowego szyjki macicy

Pacjentka podczas wizyty w gabinecie układana jest na fotelu w pozycji ginekologicznej. Po założeniu wzierników lekarz ogląda szyjkę macicy oceniając jej kolor, powierzchnię, obrysy oraz granicę strefy przekształceń. Następnie do pochwy zakłada specjalny wziernik zaopatrzony w układ optyczny, po czym po przemyciu szyjki płynem fizjologicznym w celu usunięcia wydzieliny i śluzu szyjkowego ogląda szyjkę. W zależności od stosowanej techniki na szyjkę nakłada tampon z kwasem octowym lub płynem Lugola i ponownie ogląda szyjkę.

Badanie kolposkopowe nie wymaga znieczulenia, przez co nie ma potrzeby hospitalizacji. Jest ono zupełnie bezbolesne, a wynik otrzymuje się w ciągu zaledwie kilku minut. Można je przeprowadzać wielokrotnie i jest zupełnie nieszkodliwe dla organizmu, dzięki czemu może być wykonywane również u kobiet ciężarnych.

Najbardziej wiarygodne wyniki uzyskuje się u kobiet w okresie aktywności płciowej. Po okresie menopauzy dochodzi do przemieszczania się w głąb kanału szyjki macicy strefy styku nabłonków, przez co staje się ona trudna do uwidocznienia w badaniu kolposkopowym. W związku z tym procesem, aby ograniczyć ryzyko uzyskania fałszywych wyników, u kobiet w okresie menopauzy konieczne jest przeprowadzenie odpowiedniej miejscowej kuracji estrogenowej na kilka dni przed badaniem. W celu uzyskania prawidłowego obrazu kolposkopii nie może ono być wykonywane podczas krwawienia miesiączkowego. Na kilka dni przed zabiegiem wymaga się od pacjentek, by zaniechały współżycia seksualnego, badania ginekologicznego oraz irygacji pochwy.

Jak wynika z sondaży około 1/3 polskich kobiet nigdy nie miała wykonanego badania cytologicznego. Możliwości, jakie dają obecnie stosowane metody wczesnego wykrywania zmian nowotworowych oraz dostępność i propagowanie licznych programów profilaktycznych powinno zachęcić kobiety do korzystania z tych możliwości i przestrzegania wizyt kontrolnych w gabinetach ginekologicznych.