Dopóki Ciebie, Ciebie nam pić,
Póty jak w niebie, jak w niebie nam żyć,
Herbatko, Herbatko, Herbatko

Kabaret Starszych Panów

Czym tak naprawdę jest herbata?

Napar przyrządza się z liści i pączków liściowych poddanych po zbiorze odpowiedniej obróbce. Skąd pochodzi herbata dokładnie nie wiadomo. O jej odkryciu krąży wiele opowieści. Za ojczyznę herbaty uważa się Chiny – według legendy ok. 3000 lat temu cesarz Szen Nung, człowiek uczony i zielarz z zamiłowania, który ze względów higienicznych pijał wyłącznie przegotowaną wodę odpoczywał pod krzewem herbacianym, gdy do czarki z gorącą wodą wpadło mu kilka herbacianych listków. Napój którego skosztował, wydał mu się wspaniale odżywczy i pokrzepiający. Cesarz zachwycił się aromatem i smakiem naparu, nazwał cudowny krzew „cha” i podarował go ludziom.

Z początku liść krzewu herbacianego nazywany był tcha, cha, tay i tee. Od nich przyjęła się nazwa dla herbaty w wielu językach świata. Polska nazwa herbata, która jest zupełnym wyjątkiem, powstała z dwóch wyrazów łacińskich: herba thea –“ziele herbaciane”. Największymi producentami herbaty są nie od dziś Chiny, Indie, Sri Lanka (Cejlon) i Indonezja. Najlepszą herbatę wyrabia się z najmłodszych listków. Jest wtedy bardziej aromatyczna.

Trochę historii

Po raz pierwszy z herbatą zetknęli się, w pierwszej połowie XVI wieku, Rosjanie, w czasie podboju Syberii i kontaktów dyplomatycznych z Chinami. W Zachodniej Europie pierwsze informacje o herbacie pochodzą z końca XVI wieku. Podał je jezuita J.P. Maffei (1589) w dziele Historia Indii. Po nich, znacznie większy zakres informacji o zbieraniu, suszeniu, przygotowaniu naparu i jego właściwościach podał polski misjonarz, podróżnik i przyrodnik Michał Boym, wyróżnił dwa rodzaje herbaty: zieloną i żółtą. W Polsce pierwsze znane wzmianki o herbacie pojawiają się w liście króla Jana II Kazimierza do żony Ludwiki Marii.

Do III wieku n.e. napój herbaciany, traktowany był jako lek lub środek wzmacniający, sporządzany był ze świeżych liści, jakich dostarczały dzikie krzewy herbaciane. Z czasem rolnicy zaczęli sadzić na swoich poletkach krzewy herbaciane i stopniowo rozwinął się system suszenia liści i przetwórstwa. Wszystkie znane obecnie rodzaje herbaty powstały w wyniku doskonalenia tych zabiegów.

Rodzaje herbat i ich właściwości

HERBATA CZARNA – najbardziej popularna – otrzymywana jest w wyniku czterech procesów: zebrane zielone liście są przez kilka godzin suszone w celu więdnięcia, następnie mechanicznie zwijane (skręcane), poddane fermentacji w celu wywołania reakcji chemicznych katalizowanych przez enzymy, które nadają czarnej herbacie charakterystyczny smak, oraz ostatecznego suszenia. Najprawdopodobniej czarna herbata powstała przypadkowo, w wyniku zamoknięcia (powodującego fermentację) ładunku zielonej herbaty, podczas transportu drogą morską do Anglii.

Najbardziej znane odmiany czarnej herbaty to:

Assam - uprawiana w Indiach – nazwa jej pochodzi od nazwy prowincji. Herbata o pięknej intensywnie mahoniowej barwie, mocnym garbniku, i pełnym smaku. 

Yunnan – najlepsza chińska herbata – przyjemnie aromatyczna, zawiera srebrzyste pączki liściowe, które nadają jej naparowi charakterystyczny aromat i smak.

Darjeeling - nazwa dla wszystkich gatunków z prowincji Darjeeling - najlepsza z indyjskich herbat o pięknej mahoniowej barwie, delikatnym garbniku, aromatyczna

Ceylon - herbaty produkowane w Sri Lance, na wysokogórskich plantacjach. Jest to aromatyczny, lekki napar z delikatnym garbnikiem o głębokiej mahoniowej barwie.

Czarne herbaty zalewamy świeżo przegotowanym wrzątkiem przez 3 do 5 minut. Po tym czasie zaczynają się uwalniać garbniki (tanina), które neutralizują pobudzające działanie teiny i teofiliny, smak herbaty staje się cierpki, a na powierzchni powstaje nieestetyczny nalot osadzający się na ściankach naczyń. Im drobniejsza herbata, tym czas parzenia krótszy. Dlatego najlepiej smakuje herbata zaparzona tuż przed podaniem.

Napar herbaciany to orzeźwiający i lekko pobudzający napój, który pity z umiarem usuwa uczucie zmęczenia, ból głowy, pobudza i aktywizuje do pracy umysłowej, przede wszystkim dzięki temu, iż rozszerza naczynia krwionośne mózgu, powodując jego lepsze ukrwienie i dotlenienie, poza tym zapobiega tworzeniu się kamieni nerkowych i żółciowych.

HERBATA CZERWONA PU – ERH - jest herbatą pół fermentowaną, produkowana jest metodą tradycyjną, lecz także jedyną w swoim rodzaju. I chociaż znana jest od czasów dynastii Tang (618 – 907), jej proces produkcji nie jest dokładnie poznany. Wiadomo, że proces fermentacji jest w odpowiednim momencie przerywany, a dojrzewanie (leżakowanie) w trudno dostępnych grotach przeciętnie trwa około 6 do 8 lat, może trwać aż do 60 lat.

Ojczyzną Pu – Erh jest południowa prowincja Chin – Yunnan. Jej od dawna znane zdrowotne działanie jest tym skuteczniejsze, im dłużej pozwala jej się dojrzewać w odpowiednich warunkach. Specyficzny proces produkcji herbaty Pu – erh wpływa również na jej charakterystyczny ziemisto - orzechowy aromat i smak. Mahoniowa barwa naparu z odcieniem czerwonawym jest nieco jaśniejsza od naparu herbat czarnych. Zaparzać należy ją wodą o temperaturze ok. 95 stopni, powinna parzyć się około 2-3 minut. Ten gatunek herbaty z powodzeniem można nawet trzykrotnie zaparzyć, za każdym razem uzyskuje się nieco inny smak.

Powszechnie znane jest wspomagające działanie herbaty Pu-Erh w dietach odchudzających, pomoże przezwyciężyć skutki nadużycia alkoholu, kłopoty trawienne a także depresję

HERBATA ZIELONA – zebrane zielone liście poddawane są działaniu wysokiej temperatury (suszenie), z pominięciem procesu fermentacji, przez co nie dochodzi do aktywacji enzymów. Herbata zielona jest najstarszym napojem świata, znanym w Chinach co najmniej od ponad 4500 lat. Przed wiekami przegrała walkę z herbatą czarną, bardzo szybko zdobywającą nowe rynki zbytu. Po latach wraca do łask ze względu na swe niewątpliwe walory. Dzięki procesowi produkcji zachowuje ona więcej cennych składników od czarnej herbaty.

Złocista barwa naparu oraz delikatniejszy, specyficzny aromat i smak, przysparzają jej coraz większą ilość amatorów. Odmienny jest też sposób przygotowywania naparu. Chińskie porzekadło mówi, że pierwszy napar podajemy wrogowi, dopiero następne przeznaczamy dla siebie i przyjaciół. Woda użyta do sporządzenia naparu powinna mieć temperaturę 60 – 85 stopni Celsjusza. Pierwszy napar zlewamy po ok. 30 sekundach i wylewamy, dopiero drugi napar parzymy ok. 3 minut i przeznaczamy do picia. Zieloną herbatę można zaparzać kilka razy, za każdym razem uzyskując napar o nieco innych właściwościach.

Napar z zielonej herbaty oprócz wyjątkowego aromatu i smaku, dzięki zawartości witamin C, E, B oraz specyficznych substancji garbnikowych posiada właściwości przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe, hamuje rozwój nowotworów, działając przeciw stresowo reguluje nadciśnienie tętnicze, chroni przed zawałem serca, ma działanie oczyszczające, w postaci okładów łagodzi również stany zapalne powiek i spojówek.

HERBATA BIAŁA - powstaje z młodych pączków liściowych, które jeszcze nie zdążyły się rozwinąć, pokrytych delikatnymi włoskami, które to nadają jej srebrzysty odcień. Zebranie takich pączków możliwe jest jedynie na wiosnę. Krzewy, z których powstać ma biała herbata, są czasami dodatkowo chronione przed słońcem – ma to zapobiec wykształceniu się chlorofilu. Pączki liściowe po zbiorze poddawane są tylko więdnięciu i suszeniu, bez fazy fermentacji. Herbata ta produkowana jest głównie w Chinach.

Napar herbaty białej ma barwę jasno słomkową. Jest to jeden z najdroższych rodzajów herbaty. Do sporządzenia naparu najlepiej używać świeżo przegotowanej, miękkiej wody o temperaturze poniżej 80 stopni Celsjusza. Czas zaparzania zależy od wielkości liścia i indywidualnych upodobań od 3 do 10 minut, najlepiej w specjalnie przeznaczonym tylko do tego celu imbryczku.

Biała herbata posiada najsilniejsze ze wszystkich herbat właściwości antyoksydacyjne i przeciwnowotworowe, usuwa z organizmu wolne rodniki, tym samym działa odmładzająco oraz wspomaga koncentrację.

HERBATA ŻÓŁTA - do produkcji herbaty żółtej używa się pączków liściowych i młodych listków krzewu herbacianego, zbieranych z wyjątkową precyzją. Proces jej produkcji jest zbliżony do herbaty białej (bez fazy fermentacji), lecz faza schnięcia liści jest wyraźnie dłuższa, co powoduje, że w smaku różni się w sposób istotny zarówno od białej jak i zielonej herbaty.

Herbata żółta produkowana jest wyłącznie w Chinach w niewielkiej ilości. Do dziś uznawana jest za najszlachetniejszy rodzaj herbaty, osiąga też bardzo wysokie ceny. Jest to wyjątkowa herbata zwana „herbatą cesarską”, ponieważ zarezerwowana była przez wiele setek lat jedynie dla dworu cesarskiego oraz dla potrzeb niektórych ceremonii religijnych. Do dziś jest dość trudno dostępna w Europie.
Napar żółtej herbaty jest barwy zielonkawo żółtej z widocznym różowawym „pierścieniem” wokół filiżanki, ma świeży, niezwykle przyjemny smak, o prawie niewyczuwalnej cierpkości i subtelny, delikatny aromat. Posiada bardzo niską zawartość teiny. Żółtą herbatę zaparza się tylko jeden raz wodą o temperaturze 90 stopni Celsjusza przez trzy minuty

Herbata żółta doskonale wpływa na układ trawienny, ma zdolność „wypłukiwania” z organizmu substancji szkodliwych oraz przywraca siły witalne.

I po co, po co, po co nam żyć,
kiedy nie będzie nam wolno już pić
herbatki, herbatki...

Kabaret Starszych Panów