Grypa jest chorobą wirusową. Przenosi się drogą kropelkową, jest silnie zakaźna dla otoczenia, przebiega gwałtownie i grozi licznymi powikłaniami. Poniższy tekst przedstawia odpowiedzi na często zadawane przez pacjentów pytania na temat grypy.

1) Czy grypa naprawdę jest groźna dla zdrowia dziecka?

W większości przypadków przebieg grypy u dzieci jest niepowikłany i cechuje się nagłym początkiem, ostrym przebiegiem oraz poprawą po 3-7 dniach. Kaszel i osłabienie utrzymuje się dłużej - przez około 2 tygodnie.

U części pacjentów dochodzi jednak do powikłań pod postacią drgawek gorączkowych, zapalenia płuc, posocznicy, lub zapalenia mięśnia sercowego. Z zakażeniem wirusem grypy wiążą się także tak poważne powikłania jak: zespół Reye'a, encefalopatia, poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego, czy zapalenie wielomięśniowe.

Grypa często toruje drogę ciężkim zakażeniom bakteryjnym układu oddechowego. Szczególnie zagrożone powikłaniami są dzieci poniżej 5 roku życia oraz osoby starsze (powyżej 65 lat). Przykładowo - dane ze szpitali w USA mówią, że od 4 do 11% dzieci hospitalizowanych z powodu grypy wymagało pobytu w Oddziale Intensywnej Opieki Medycznej, a 3% wymagało mechanicznej wentylacji z powodu ciężkich powikłań płucnych. Jest to realne zagrożenie zdrowotne.

2) Czy mówienie, że na grypę można nawet umrzeć nie jest przesadą?

Grypa jest naprawdę chorobą potencjalnie zagrażającą życiu. Wprawdzie bezpośrednia śmiertelność w przebiegu ostrego zakażenia jest minimalna, ale zakażenie wirusem grypy znacząco dekompensuje przebieg innych przewlekłych chorób. Ponadto występują odległe powikłania jak np. zapalenia mięśnia sercowego, mogące prowadzić do przewlekłej niewydolności krążenia.

Nawet u uprzednio zdrowych dzieci zdarzają się przypadki śmierci na skutek grypy! Przykładowo w USA, w sezonie wzmożonych zachorowań w roku 2003/2004, potwierdzono 153 przypadki zgonów dzieci spowodowane zakażeniem wirusem grypy. Godny podkreślenia jest fakt, że 67% zmarłych dzieci było wcześniej ogólnie zdrowa i nie miała żadnego schorzenia kwalifikującego do tzw. grupy ryzyka. W sezonie 2007/2008 w USA zgłoszono 84 przypadki zgonów dzieci w przebiegu grypy, jest to więc poważny problem zdrowotny nawet w krajach wysoko rozwiniętych.

Wydaje się, że tzw. nowa grypa A/H1N1 jest szczególnie groźna dla dzieci i młodzieży. W przeciwieństwie do tzw. grypy sezonowej, w której najcięższe powikłania dotyczą osób starszych oraz dzieci obciążonych chorobami przewlekłymi, nowa grypa zagraża także osobom młodym i ogólnie zdrowym. Aktualne (2009) dane z USA podają, że śmiertelność wśród dzieci i młodzieży zakażonych szczepem A/H1N1 jest wyraźnie wyższa niż w tzw. grypie sezonowej.

3) W Polsce nie słyszy się o przypadkach zgonów dzieci na grypę. Może jednak lekarze przesadzają mówiąc o takim zagrożeniu?

W naszym kraju zasadniczym ograniczeniem jest mała dostępność i wysoki koszt specjalistycznych badań wirusologicznych. Lekarze na podstawie obrazu klinicznego choroby są niemal pewni, że jest to grypa, ale trudności w wykonaniu badań wirusologicznych sprawiają, że nie ma dowodu na piśmie, iż wykryto wirusa grypy. W efekcie olbrzymia większość przypadków choroby nie jest raportowana do ewidencji chorób zakaźnych.

Amerykańscy epidemiolodzy szacują, że co roku grypie należy przypisać łącznie około 226.000 hospitalizacji i około 36.000 zgonów na terenie USA. Byłoby dziwne, gdyby w naszym kraju epidemiologia choroby występującej tak powszechnie na całym świecie była znacząco inna. Różnica polega na tym, że z powodu niedostępności badań identyfikujących wirusy, zachorowania te są w Polsce błędnie kodowane jako inne choroby (np. posocznice, lub zapalenia płuc o niejasnej etiologii).

4) Czy zapowiadana epidemia grypy jest nieunikniona? Kiedy wystąpi?

W każdym kraju co kilka-kilkanaście lat występują epidemie grypy. Wiele z nich obejmuje duże tereny, a zachorowania są liczone w milionach (tzw. pandemie). Główną przyczyną jest znaczna zmienność wirusa grypy, który okresowo staje się bardziej zjadliwy. Epidemię mogłyby powstrzymać masowe szczepienia przeciwko grypie, ale nawet w krajach o najwyższym odsetku osób zaszczepionych szczepi się co roku jedynie około 30-40% populacji. W Polsce odsetek ten wynosi obecnie 9%.

Eksperci do spraw grypy przestrzegają, że z tych powodów epidemia lub pandemia grypy nieuchronnie wystąpi w Europie w ciągu najbliższych lat. Nie jest jednak możliwe przewidzenie kiedy dokładnie takie zjawisko wystąpi.

5) Czy istnieją leki działające na wirusa grypy w przypadku ciężkiego zachorowania?

Na rynku istnieją leki przeciwwirusowe łagodzące przebieg grypy, ale są one trudno dostępne, kosztowne i obarczone określonymi działaniami niepożądanymi. Nie są też stuprocentowo skuteczne, a do tego pojawiają się szczepy wirusa oporne na niektóre z tych preparatów. Tak więc pomimo postępów w farmakoterapii nadal najskuteczniejszą metodą kontroli zachorowań na grypę jest jej zapobieganie poprzez szczepienia ochronne.

6) Czym różnią się szczepionki poszczególnych firm? Jaką szczepionkę wybrać dla dziecka?

Na rynku dostępne są liczne szczepionki przeciwko grypie, produkowane przez różne firmy. Są one bezpieczne i dość tanie, przeznaczone do podawania domięśniowego. Zasadniczo wyróżnia się dwa typy szczepionek: typu rozszczepiony wirion (“split”) i tzw. podjednostkowe. Te drugie mają dawać mniej odczynów poszczepiennych, ale zdaniem większości ekspertów nie ma wyraźnych różnic w skuteczności i odczynowości pomiędzy dostępnymi na rynku preparatami i powinny one być traktowane jako równorzędne.

Wiele nadziei wiąże się z nową generacją szczepionek przeciwko grypie, przeznaczonych do podawania drogą donosową. Są one określane skrótem LAIV (Live attenuated influenza vaccine). Podanie donosowe znacząco poprawia komfort szczepienia i może zwiększyć popularność szczepień przeciwko grypie. Ze szczepionek tego typu dostępny jest na razie jeden preparat amerykańskiej firmy Medimmune, znany pod nazwą handlową FluMist. Preparat ten zyskał dużą popularność w USA, ale w Europie, w tym w Polsce jest praktycznie niedostępny.

W stosunku do tzw. nowej grypy A/H1N1 należy pamiętać, że standardowe szczepionki przeciwko grypie sezonowej nie zabezpieczają przed nowym typem wirusa. Niezależnie od tego eksperci zalecają rutynowe szczepienie przeciwko grypie sezonowej z ewentualnym doszczepieniem przeciwko A/H1N1 gdy dostępna będzie odpowiednia ilość szczepionek.

7) Które dzieci są w grupie podwyższonego ryzyka i powinny być w pierwszej kolejności szczepione przeciwko grypie?

Nazwą "grupa podwyższonego ryzyka" określa się pacjentów najbardziej zagrożonych powikłaniami grypy. Z tego powodu regularne szczepienia przeciwko grypie są u nich szczególnie wskazane. Wymienia się tu następujące grupy:

- dzieci w wieku 6 miesięcy - 4 lata

- dzieci z przewlekłymi chorobami układu oddechowego (w tym dzieci chore na astmę), układu krążenia (za wyjątkiem nadciśnienia tętniczego), nerek, wątroby, układu krwiotwórczego oraz dzieci z chorobami metabolicznymi (w tym cukrzycą)

- dzieci z obniżoną odpornością (w tym immunosupresja polekowa i zakażenia HIV)

- dzieci, u których upośledzenie stanu układu oddechowego stwarza szczególne zagrożenie zdrowotne (np. dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym i chorobami nerwowo-mięśniowymi)

- dzieci wymagające długotrwałego podawania kwasu acetylosalicylowego (ryzyko zespołu Reye'a)

- pensjonariusze ośrodków opieki długoterminowej

Niezależnie od wyodrębnienia opisanych powyżej gryp ryzyka, amerykańscy eksperci ds. szczepień od roku 2008 rekomendują rutynowe, coroczne szczepienie wszystkich dzieci w wieku od 6 miesięcy do 18 lat. Jest to zasadnicza zmiana w zaleceniach w porównaniu z poprzednimi publikacjami, ponieważ do roku 2007 włącznie zalecano wyłącznie szczepienie dzieci z grup ryzyka, to znaczy w wieku 6-59 miesięcy oraz starszych, o ile są obciążeni przewlekłymi schorzeniami.

8) Ile dawek szczepionki przeciwko grypie należy podać dziecku?

- Dzieci w wieku od 6 miesięcy do 8 lat powinny rozpoczynać szczepienia od otrzymania dwóch dawek szczepionki przeciwko grypie w odstępach co najmniej 4-tygodniowych. Po zastosowaniu w pierwszym sezonie szczepień dwóch dawek szczepionki - w następnych latach można podawać po jednej dawce przed sezonem grypowym niezależnie od wieku dziecka.

- Dzieci w wieku od 6 miesięcy do 8 lat, które w ubiegłym roku były szczepione po raz pierwszy i otrzymały wówczas tylko jedną dawkę szczepionki, powinny w obecnym sezonie otrzymać dwie dawki szczepionki w odstępach co najmniej 4 tygodni (tak jak dzieci zaczynające szczepienia).

- Dzieci zaczynające szczepienia w wieku powyżej 8 lat oraz dzieci młodsze, ale szczepione już wcześniej przez co najmniej 2 sezony, otrzymują po jednej dawce szczepionki przed sezonem grypowym (tak jak osoby dorosłe).

9) Jakie mogą być objawy niepożądane po szczepieniach przeciwko grypie?

Objawy niepożądane po szczepieniu to głównie gorączka i odczyny miejscowe, występujące z częstością nieco ponad 10%. Powikłania po szczepieniu przeciwko grypie są zasadniczo łagodne i zwykle ustępują samoistnie w ciągu 1-2 dni. Najpoważniejszym z potencjalnych powikłań jest wstrząs uczuleniowy, jednak jest to powikłanie niezwykle rzadkie.

W piśmiennictwie można spotkać informacje o zwiększonym ryzyku występowania powikłań neurologicznych pod postacią tzw. zespołu Guillaine-Barre u dzieci i dorosłych szczepionych przeciwko grypie. Była to prawda w odniesieniu do szczepionek starszej generacji stosowanych na przełomie lat 70-tych i 80-tych. Aktualne dane z rejestru powikłań poszczepiennych nie potwierdzają związku szczepienia z zespołem Guillaine-Barre.

10) Co w przypadku nagłej, niespodziewanej mutacji wirusa grypy? Czy zaszczepienie się preparatem rekomendowanym na dany sezon daje przynajmniej częściową odporność w stosunku do takich wirusów?

Jednym z problemów w skutecznej walce z grypą na świecie jest wybitna zdolność wirusa do mutacji i zmiany jego składu białkowego. Możliwe jest więc, że epidemię w nadchodzącym sezonie spowoduje szczep różniący się od szczepów zawartych w szczepionce rekomendowanej na dany sezon.

Ryzko takie jest nieuniknione i można powiedzieć - wpisane w koszty szczepień przeciwko grypie. Dobrą wiadomością jest fakt, że jak wykazały badania kliniczne istnieje częściowa odporność krzyżowa spowodowana podobieństwem antygenów i osoby zaszczepione wykazują pewnego stopnia immunizację przeciwko szczepom zmutowanym. Przykładowo w Europie w sezonie 2003-2004, pomimo, że doszło do znaczącej mutacji szczepu dzikiego w porównaniu ze szczepionkowym, około 60% populacji zaszczepionej wykazywało odporność na zakażenie. Należy więc stwierdzić, że pomimo braku gwarancji pełnej skuteczności, szczepionka daje efekt ochronny nawet w przypadku znacznego dryftu antygenowego dzikiego wirusa grypy.